جایگاه آمریکای لاتین در سیاست خارجی ایران

قاسم غفورى
آمریکای لاتین که چندین قرن استعمار پرتغال، اسپانیا، فرانسه، انگلیس و آمریکا را تجربه نموده، رویکرد جدیدی را برای پایان دادن بر سلطه استعمارگران در پیش گرفته است. این رویکرد که با مخالفت کشورهای منطقه با طرح اقتصاد آزاد آمریکا در اجلاس آمریکای لاتین، تشکیل شبکه ماهواره ای مشترک برای مقابله با غرب، آغاز شده بود با تغییر دولتمردان و ساختارهای سیاسی کشورهای این حوزه سیاستمداران و به سیاستمداران و دولت های چپ گرا و استکبارستیز نظیر «اوومورالس» در بولیوی، «مشیله باچلث» در شیلی و تغییرات احتمالی در پرو، اکوادور، مکزیک و کلمبیا، روبه تکامل می رود.
با توجه به تغییرات ایجاد شده در ساختار سیاسی و نگرش آمریکای لاتین از یک سو و روی کار آمدن دولت جدید در ایران، آنچه در این میان می تواند قابل تأمل باشد، عملکرد و مواضع جمهوری اسلامی ایران و نقش آمریکای لاتین در سیاست خارجی آن می باشد. در مقطع کنونی عواملی نظیر تدوین سیاست رویکرد به شرق و دوری از اروپا و نقشی که آمریکای لاتین در تحقق این امر می تواند داشته باشد حضور دولت های ضداستعماری در ونزوئلا، کوبا، شیلی و بولیوی و خواست افکار عمومی و نخبگان آنها برای مقابله با آمریکا، می طلبد تا سیاست های جدید و کلانی در ارتباط با حوزه آمریکای لاتین، در دستگاه سیاست خارجی ایران تدوین گردد. این رویکرد می تواند در ابعاد و زمینه های مختلفی صورت گیرد:
1- آنچه در تحولات آمریکای لاتین مشهود است، تلاش افکارعمومی و نخبگان این منطقه برای احیای قدرت در عرصه بین المللی و پایان دادن به مداخلات آمریکا و غرب در امور داخلی کشورهای منطقه می باشد که با روی کار آمدن دولت چپ گرا در بولیوی و شیلی حلقه های اتصال این تفکر که به رهبری ونزوئلا و کوبا شکل گرفته بود تکمیل تر گردید. با توجه به جو حاکم برآمریکای لاتین و سیاست های جمهوری اسلامی ایران مبنی بر مبارزه با سیاست ها و توطئه های آمریکا و غرب این فرصت ایجاد شده تا دو طرف بتوانند با ایجاد جبهه ای واحد در مجامع جهانی و عرصه بین المللی حتی در سازمان ملل متحد، از قابلیت ها و ظرفیت های یکدیگر برای تحقق اهداف جهانی خود برخوردار گردند. در این راستا پرونده هسته ای ایران بویژه قرار گرفتن کوبا و ونزوئلا در جبهه ایران (در کنار غیرمتعهدها و چین و روسیه) در شورای حکام می تواند تأثیر بسیاری بر ارتقای جایگاه آمریکای لاتین در معادلات جهانی به عنوان مخالفان سیاست های نظام تک قطبی داشته باشد. خصوصاً با گرایش این کشورها به دستیابی به فناوری هسته ای می تواند زمینه ساز فعالیت های آنها در این حوزه باشد. هوگوچاوز و فیدل کاسترو نیز همواره بیان کرده اند که در کنار ایران به مبارزه با آمریکا و استعمار ادامه داده و همواره از فعالیت های هسته ای ایران حمایت می کنیم.
2- از اهداف و چارچوب های کاری ایران و دولت های نوظهور در آمریکای لاتین برقراری عدالت، ریشه کنی فقر، رشد آموزش و پرورش می باشد، این اهداف از یک سو و با توجه به ظرفیت ها و تجارب ایران در این زمینه می تواند عاملی مهم و حیاتی در برقراری و گسترش مناسبات طرفین باشد. به عبارتی دیگر طرفین با تشکیل کمیته های کاری مشترک به ویژه در زمینه های آموزش و پرورش، امور فرهنگی، بهداشت و درمان، تحقق عدالت اجتماعی، فقرزدایی و... می توانند به تدوین قوانین هماهنگ مبادرت و بر اجرای صحیح آن نظارت نمایند. مذاکرات سفرای ایران با مسئولان این کشور پیرامون راهکارهای عملی برای تحقق اهداف مشترک اجتماعی گام قابل توجه در این راستا است.
3- از مهمترین قابلیت های موجود برای ارتقای روابط ایران و کشورهای آمریکای لاتین، بعد اقتصادی است. این روابط با توجه به ظرفیت ها و منابع موجود می تواند در ابعاد گسترده ای صورت پذیرد.
اولاً طرفین از دارندگان بزرگ ذخایر نفت و گاز می باشند هر چند که منابع کشورهای این قاره همواره از سوی استعمارگران مورد غارت و چپاول قرار گرفته است، اما هماهنگی و همکاری آنها با ایران در این حوزه می تواند از یک سو موجب انتقال دانش و مهارت های متخصصان ایرانی به شرکت های نفتی این کشورها و کاهش و قطع وابستگی آنها به آمریکا گردد از سوی دیگر از این منابع برای مقابله با توطئه های غرب به عنوان اهرم فشار بهره برداری نمایند.
چنانکه «مورالس»، رئیس جمهور جدید بولیوی در دیدار با عطاءالله بروجردی عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس که برای شرکت در مراسم تحلیف «مورالس» به بولیوی رفته بود، برتلاش کشورش مبنی بر گسترش همکاری در زمینه نفت و گاز با ایران تأکید و خواستار بهره گیری از متخصصان ایرانی در این حوزه شده بود.
ثانیاً آمریکای لاتین جایگاه مناسبی برای سرمایه گذاران ایرانی بویژه در زمینه احداث کارخانه ها و صنایع مادر می باشد چنانکه تاکنون 120 طرح صنعتی نظیر کارخانه تراکتورسازی و سیمان توسط ایران در ونزوئلا احداث شده که می تواند در سایر کشورها نیز تکرار گردد.
ثالثاً با توجه به اینکه اکثر کشورهای این حوزه و ایران از سوی آمریکا و اروپا تحریم نظامی می باشند آنها می توانند در طراحی و ساخت قطعات نظامی بویژه در صنایع هواپیمایی همکاری های گسترده ای داشته.
4- ایران می تواند به عنوان پل ارتباطی کشورهای آمریکای لاتین با جهان اسلام و ممالک عربی به ویژه در خاورمیانه ایفای نقش نماید که مسلماً این امر در شرایط کنونی که در خاورمیانه و آمریکای لاتین موج آمریکا ستیزی ایجاد شده می تواند دستاوردهای اقتصادی و سیاسی بسیاری برای کشورهای این قاره به همراه داشته باشد. (هماهنگی در عملکردهای جهان اسلام و کشورهای مخالف استعمار در آمریکای لاتین می تواند جبهه متحد و موثری را برای به انزوا کشاندن غرب و آمریکا ایجاد نماید.)
در نهایت و با عنایت به تحولات اخیر در آمریکای لاتین بویژه روی کار آمدن چپ گرایان که خط مشی و نگرش هماهنگ با دولت عدالت محور ایران دارند، لازم است تا بازنگری جدی در جایگاه آمریکای لاتین در سیاست خارجی ایران صورت گرفته و دستگاه دیپلماسی از هم اکنون برای برقراری ارتباط با رهبران این کشورها (شیلی و بولیوی در مقطع کنونی) فعالیت خود را آغاز کند تا از ظرفیت های موجود برای برخورداری از منابع اقتصادی و سیاسی این منطقه و نیز مقابله با توطئه ها و سیاست های آمریکا و غرب به عنوان ضلع تکمیل کننده سیاست رویکرد به شرق بهره برداری نمایند. البته باید به این نکته توجه داشت که به دلیل ضعف اقتصادی این کشورها لازم است که مناسبات را در این بعد بیش از سایر زمینه ها مورد توجه قرار داده تا بیش از پیش از وابستگی آنها به آمریکا و غرب کاسته و جبهه خود را در جمع مبارزان با و سلطه گری قدرت های بزرگ حفظ نمایند.