ایران و سوریه، مانع اصلی سیاست‌های آمریکا

فرزان شهیدى
یکی از روزنامه های عرب زبان در تحلیل سفر اخیر رئیس جمهور کشورمان دکتر محمود احمدی نژاد به سوریه نوشت: «هنگامی که احمدی نژاد به دمشق سفر می کند همه انظار به لبنان و عراق معطوف می شود.»
این عبارت حاکی از نقش موثر ایران و سوریه در لبنان و عراق است و به اعتقاد ناظران تشدید روند فشار آمریکا علیه تهران و دمشق بیش از هر چیز معلول این واقعیت است. به دیگر عبارت ایالات متحده از جایگاه منطقه ای ایران و سوریه به خوبی آگاه است و نیک می داند که سرنوشت حزب الله لبنان در نهایت به دست این دو کشور رقم می خورد و اگر قرار باشد بند مربوط به خلع سلاح حزب الله و نیز گروه های جهادی فلسطینی در قطعنامه 1559 شورای امنیت سازمان ملل اجرا شود، علیرغم وجود جریانات موافق داخل لبنان، مانند مارونی ها و جریان جنبلاط، موافقت و یا عدم موافقت تهران و دمشق در این موضوع نقش کلیدی خواهد داشت.
درباره عراق نیز نقش دو همسایه بزرگ (ایران و سوریه) از دید دولتمردان کاخ سفید مخفی نمانده است .واشنگتن معتقد است اوضاع امنیتی عراق تا حد زیادی به مواضع و اعمال نفوذ همسایگان این کشور مرتبط است و در این میان نقش سوریه را برجسته تر می داند. اما تاثیر ایران بیش از هر چیز متوجه اکثریت شیعه در عراق است. حمله به عراق و براندازی رژیم صدام و متعاقب آن پیشرفت روند سیاسی به تقویت نقش شیعیان همسو با جمهوری اسلامی ایران انجامید و این موضوع به همان اندازه که نگرانی های رژیم های عربی را برانگیخته است، برای ایران خوشایند بوده است. از این روست که در ادبیات کشورهای عربی مقوله «پیروزی ایران در جنگ عراق» و یا «تقدیم عراق به ایران توسط آمریکا» و نیز «نگرانی از ایجاد هلال شیعه در منطقه» فراوان به چشم می خورد. البته اشغالگران آمریکایی با روی آوردن به عناصر سکولار (اعم از کردها و شیعیان) و گروه های سنی (و حتی بعثی ها) درصدد جبران این خلأ برآمدند و بر نقش اعراب و به ویژه اتحادیه عرب در عراق جدید تاکید ورزیدند تا هم از نگرانی های منطقه ای بکاهند و هم در برابر ائتلاف پیروزی شیعیان اسلامگرا نوعی موازنه (به لحاظ طایفه ای و خط مشی سیاسی) ایجاد کنند.
به اعتقاد تحلیلگران بازی عراق یک بازی بسیار پیچیده و دقیق است که احتمالات زیادی فراروی آن نهفته است. لحن تند احمدی نژاد علیه غرب این انگاره را در محافل سیاسی مطرح ساخته است که عراق تبدیل به معرکه حساس تری میان تهران و واشنگتن شده است، هر چند در آغاز جنگ دو طرف در گزینه حذف صدام متفق القول بودند. در این حال برخی از این محافل شکست طرح های آمریکا را در عراق از هم اکنون پیش بینی کرده اند.
گروهی نیز از موقعیت خطیر جمهوری اسلامی ایران سخن می گویند که در برابر امواج سهمگین فشار هسته ای قرار گرفته است و همسویی رژیم های عربی با تبلیغات غربی و نگرانی آنها از فعالیت های هسته ای، معادله را برای ایران دشوارتر نموده است. چندی پیش یکی از شیعیان عراق که برای زیارت به جمهوری اسلامی ایران سفر کرده بود گفت: حجم حملات تبلیغاتی علیه ایران از سوی رسانه های منطقه ای و جهانی در موضوع هسته ای بسیار بالاست به گونه ای که ما هم نگران شده ایم وی با تردید و نگرانی پرسید بالاخره ایران به دنبال چه چیزی است؟
با این حال مولفه های قدرت اعم از داخلی و منطقه ای همچنان نزد ایران و سوریه فراهم است. به طور طبیعی تهدید علیه کشورها موجب تحکیم وحدت ملی و همگرایی حتی میان جریانات معارض در آن کشور ها می شود. اکنون سوریه بیش از پیش برخوردار از همبستگی داخلی است و موج تهدیدات و حتی رویدادهایی ـ که برخی از آن به عنوان سناریوهای هدفمند یاد می کنند ـ همچون ترور رفیق حریری نخست وزیر اسبق لبنان و نیز مصاحبه نابهنگام عبدالحلیم خدام خلل محسوسی در ساختار داخلی این کشور ایجاد نکرد.
ایران نیز در موضوعات ملی و کلان همچون پرونده هسته ای و یا دفاع در برابر تهاجم نظامی دارای اجماع داخلی در سطوح مختلف است. حتی یکی از معارضان و فعالان حقوق بشر چندی پیش به غرب توصیه کرده بود از تهدیدات خود علیه جمهوری اسلامی ایران بکاهند چون این امر به اقتدار داخلی در این کشور می انجامد.
رویکرد کلی در منطقه نیز :علی رغم ماهیت سازشکارانه اکثر رژیم های منطقه- به مخالفت با سیطره آمریکا و رژیم صهیونیستی متمایل است. در واقع جبهه ای معارض علیه سیاست های منطقه ای واشنگتن و تل آویو شکل گرفته که هژمونیک و استعمار فرانوین را برنمی تابد. در این جبهه که ظاهری ناهمگون دارد، شاهد نیروهای اسلامگرا (اعم از افراطی و معتدل) و نیز عناصر پراگماتیست و لیبرال هستیم که وجه مشترک همه آنها معارضه با هیمنه و یک جانبه گرایی غرب به ویژه آمریکاست. از این رو بسیاری از ناظران در موفقیت طرح های آمریکا که اینک ایران و سوریه را هدف قرار داده است تردید دارند، هر چند اگر آمریکا در اجرای طرح های خود اروپا، شورای امنیت و حتی برخی نیروهای منطقه ای را وارد ماجرا کرده باشد.