دین‌شناسی بازرگان

مهدی سعیدی
آخرین روز دیماه سال 1373، سالروز وفات مهندس بازرگان است. بازرگان در سال 1286 هـ. ش در تهران متولد شد. وی جزو گروه محصلین ممتازی بود که در سال 1306 برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت و در سال 1313 پس از پایان تحصیلات عالی با اخذ مدرک دیپلم مهندسی (معادل دکترا) در ماشین های حرارتی (ترمودینامیک) و دکترای نساجی به ایران بازگشت.
زندگی در غرب و آشنایی با مظاهر مدرنیته و پیشرفت و دستاوردهای علمی آن سرزمین، بازرگان جوان را شیفته و مفتون خود ساخت، تعلق خاطری که بعدها در آثار و تراوشات فکری وی خود را نمایان نمود. بازرگان در فرانسه تنها ترمودینامیک نخواند و نساجی نیاموخت، بلکه بیش از آن این مکتب پوزیتیویستی اگوست کنت و آموزه های سن سیمون فرانسوی بود که بر وی موثر افتاد و چارچوب فکری و نگرشی اش را شکل داد و همین نگاه پوزیتیویستی و رویکرد سیانتیستی است که در مواجهه با آموزه های دینی، دین شناسی خاص مهندس بازرگان را شکل می دهد.
دین شناسی بازرگان رنگ و بوی علوم طبیعی دارد و در حقیقت تلاش است برای تطبیق گزاره های دینی مبنی بر علوم تجربی. اما حادثه ای که در عمل به وقوع پیوست کنارگزاری بخش عمده ای از آموزه های دینی به بهانه غیرعلمی بودن بود.
نکته مهم و معقول بازرگان این بود که علم گرایی پوزیتیویستی غرب مبتنی بر عقل خود بنیاد منقطع از وحی است و هرگونه حقایق ماورای حس و تجربه را نفی می کند و چنین نگاه محدودی بی شک نمی تواند موید تمامی آموزه های وحیانی باشد و همین نقصان است که در اعتقادات بازرگان نیز رخ می نماید. وی همان طور که ذکر شد شیفته زندگی غربی بود و بر این باور بود که راهی که انسان غربی و تمدن غرب پیموده همان راهی است که انبیای الهی برای هدایت بشر ترسیم نموده اند. راهی که غرب بدون نیاز به وحی و تنها به مدد عقل خود بنیاد بدان دست یافته است. به همین خاطر است که در نگاه او شباهت های بی نظیری میان زندگانی انسان غربی و الگوی زندگی اسلامی وجود دارد بازرگان در کتاب «مذهب اروپا» برخی از تشابهات را وصف می کند:
«... حمام رفتن صبحگاه آنان که گاهی قبل از آفتاب انجام می شود به منزله وضو و غسل، خواندن سرمقاله روزنامه را به منزله نماز خواندن، خواندن مقالات و اطلاعات دیگر این روزنامه ها را در حکم تعقیبات نماز، روزنامه نیم روز را خواندن و به اخبار گوش دادن، این مترادف است با صلاه الوسطی، کتاب بعد از ناهار را در حکم تعقیبات نماز ظهر، خوابیدنشان را در همان هشت ساعت خوابیدنی که مومنان هم می خوابند و مستحب هم هست. به قمارخانه و میخانه و رقاصخانه رفتنشان، البته اینها خیلی کم است. اینها قابل اغماض است، غیرقابل ملاحظه است. ورزش و تئاتر و موزه رفتن شبانه آنها در حکم امور مستحبی است» قیاس تعجب آوری که برخاسته از تلاش پوزیتیویستی وی برای تفسیر دین است. در کتاب «راه طی شده» که حاصل تلاش فکری بازرگان در دهه 20 است نیز چنین آمده:
«... تمدن غرب، راه طی شده انبیا را بدون نیازمندی به دین پیموده است و غربی ها به فضل کوشش های طاقت فرسا و به مدد علوم و دانش های نو به طور تصادفی به همان راه سعادتی که انبیا نشان داده اند، رفتند و به همان توفیق هم دست یافتند. وحی انبیا به ترتیب از خداپرستی، بندگی، تقوا، تزکیه، تعلیم، اخلاق، احسان، نفقه، معاش و حفظ نفس تشکیل شده است، ولی راه بشر (که به مدد علم به آن رسیده است) از وظایف بهداشتی که مترادف با حفظ نفس است که در تعلیمات انبیا می بینیم، وظایف شغلی و اداری که مترادف با نفقه و معاش در دین است، آغاز شده و از مراحل آداب معاشرت مترادف با اخلاق و احسان در دین پیامبران، تعلیم و تربیت مترادف با تزکیه و تعلیم، وظایف مدنی و اجتماعی مترادف با بندگی و تقوا گذشته و سرانجام به مسلک نوع دوستی که مترادف با خداپرستی است، منتهی می شود.»
استاد شهید مرتضی مطهری که از دوستان بازرگان و منتقدان نگاه پوزیتیویستی وی به این مسأله بود در مقدمه خود بر جلد پنجم اصول فلسفه و روش رئالیسم درباره کتاب راه طی شده چنین نظر می دهد:
«حقیقت این است: راهی که مولف دانشمند راه طی شده و با کمال صفا و خلوص نیت طی کرده است آنچنان بی راهه است که مجالی برای استدلال از راه «نظام غائی» که دانشمندان به اقتباس از قرآن مجید آن را راه «اتقان صنع» اصطلاح کرده اند، نمی گذارد.»
دغدغه و تلاش بازرگان برای ارایه تفسیری نو از دین مبتنی بر مقتضیات زمان را می توان ارج نهاد ولیکن دین شناسی ارایه شده از جانب وی، سطحی تر از آن است که امروزه قابل دفاع باشد، روزگاری که نگاه پوزیتیویستی مدت هاست در خود غرب نیز مطرود شده است.
... و همین رویکرد پوزیتیویستی و غرب باور وی بود که در عرصه سیاسی نیز به گسست وی از نهضت امام(ره) و قرائت سکولاریستی از سیاست و دین انجامید که پرداختن به آن از حوصله این نوشتار خارج است.