گام سوم دموکراسی در عراق جدید

وحید ادیبى
واپسین روزهای هفته گذشته، عراق جدید شاهد گام مهم دیگری در عرصه تحولات سیاسی این کشور بود. انتخابات پارلمانی که با حضور گسترده مردم این کشور برگزار شد آخرین مرحله از روند سیاسی پی ریزی شده در عراق پس از سقوط دیکتاتور بعث عراق بود که در قطعنامه های سازمان ملل و قانون اداره موقت عراق بر آن تصریح شده بود. پیش از این عراقی ها که در 11 بهمن ماه 83 با حضور 59 درصدی خود مجمع ملی دوره انتقالی را برای تشکیل دولت ابراهیم جعفری و ریاست جمهوری جلال طالبانی انتخاب کردند.
در 32 مهرماه سال جاری نیز عراقی ها با مشارکت 62 درصدی خود در یک همه پرسی سراسری به قانون اساسی دائم که مصوب کمیته منتخب مجمع ملی بود، رأی دادند و به این ترتیب دومین گام خود را برای تحقق یک نظام مردم سالار برداشتند. اگر تدوین قانون اساسی از سوی بسیاری از ناظران نقطه عطف مهمی در روند نوین عراق جدید قلمداد می شود، به طور قطع تشکیل مجلس نمایندگان مبتنی بر قانون اساسی دائم، نقطه عطف برجسته و مهمتری در روند تحولات سیاسی عراق جدید محسوب می شود؛ زیرا که این پارلمان وظایف مهم و اساسی از جمله تشکیل دولت و شورای ریاست جمهوری، ارایه یک جدول زمان بندی برای خروج اشغاگران از عراق، تعیین دادگاه قانون اساسی و... را به عهده دارد.
1- برخلاف دو دوره گذشته، حضور مردم در پای صندوق های رأی بسیار چشم گیرتر بود. بخشی از این حضور ناشی از تدابیر موفق دولت ابراهیم جعفری و دستگاه های امنیتی این کشور در ایجاد امنیت و برگزاری انتخابات بود و بخشی نیز به رویکرد مردم به انتخابات و نقش آن در آینده سیاسی کشورشان برمی گردد. بدیهی است که مردم عراق انتخابات را یک فرصت مهم برای ایجاد ثبات و امنیت کشورشان و تشکیل یک نظام مردم سالار و برون رفت از وضعیت موجود می دانند.
2- اگرچه در این انتخابات 997 گروه انتخاباتی شامل 307 تشکل سیاسی و 19 ائتلاف با 7655 نامزد انتخاباتی به رقابت پرداختند تا 275 نماینده مجلس ملی را انتخاب کنند، اما رقابت اصلی تنها میان پنج ائتلاف مهم زیر بود:
الف) ائتلاف یکپارچه عراق: این ائتلاف مشتمل بر 17 گروه و تشکل سیاسی شیعی از جمله دو حزب عمده شیعه یعنی مجلس اعلای انقلاب اسلامی به رهبری سید عبدالعزیز حکیم و حزب الدعوه به رهبری ابراهیم جعفری (نخست وزیر فعلی) و نیز جریاناتی همچون صدری ها و حزب فضلیت است. این تشکل در انتخابات پارلمانی گذشته بیش از 140 کرسی را از آن خود نموده بود و در دوره انتقالی، قدرتمندترین جریان سیاسی در حکومت و در عرصه سیاسی تحولات عراق بوده است.
ب) ائتلاف کنگره ملی عراق به رهبری احمد چلبی دومین ائتلاف مهم در عرصه انتخابات اخیر عراق بود. احمد چلبی در انتخابات نخست پارلمانی موتلف عراق یکپارچه بود، اما به دلیل اختلافاتی که در این دوره بر سر تعداد کرسی های پارلمانی کنگره ملی خود با رهبران مجلس اعلا و حزب الدعوه داشت از عراق یکپارچه جدا شد و با سلطنت طلبان طرفدار مشروطه در عراق و تعدادی از شخصیت های مستقل و سرشناس شیعه، ائتلاف کنگره ملی عراق را به وجود آورد. این ائتلاف خود را لیبرال و جایگزینی برای ائتلاف عراق یکپارچه می داند.
ج) ائتلاف کردستان عراق از ائتلاف دو گروه مهم کردی یعنی اتحادیه میهنی کردستان به رهبری جلال طالبانی و رئیس جمهور دوره انتقالی و حزب دموکرات کردستان به رهبری مسعود بارزانی به وجود آمده است. این جریان در انتخابات گذشته یک پنجم کرسی های پارلمانی عراق را به خود اختصاص داد.برنامه انتخاباتی این ائتلاف در انتخابات اخیر، ادامه وضعیت خودمختاری برای کردستان عراق است و در واقع از وضعیت موجود راضی است.
د) جبهه وفاق عراق: این جبهه متشکل از چند تشکل و حزب سیاسی اهل سنت از جمله حزب اسلامی عراق، حزب کنفرانس عمومی و شورای مذاکرات ملی عراق است. جریان اهل سنت دو انتخابات قبلی را تحریم کرده بودند، اما با پذیرش واقعیت های موجود، این بار رویکرد خود را در قبال روندهای سیاسی عراق تغییر دادند و حتی با واجب عینی قلمداد کردن انتخابات با شعار خروج نیروهای بیگانه از عراق در عرصه انتخابات وارد شدند و حمایت کشورهای عربی را نیز با خود داشتند.
ه) ائتلاف فهرست ملی عراق: محور این انتخابات ایاد علاوی، نخست وزیر دوره موقت عراق و شعار تبلیغاتی آن عراق برای همه عراقی ها بود. علاوی از جمله شخصیت های شیعی است که سال ها عضو حزب بعث بوده و ویژگی آن اعتقاد به مفاهیم لیبرالیستی و جدایی دین از سیاست است. در این ائتلاف طیف های فمنیستی عراق، شخصیت هایی چون غازی الیاور، معاون سنی رئیس جمهور، عدنان پاچه چی از شخصیت های اهل سنت، حاجم الحسنی، رئیس سنی پارلمان عراق، سعدون الدولیمی، وزیر سنی دفاع عراق و... حضور داشتند.
3- حضور ائتلاف های قدرتمند با گرایش های قومی (اکراد)، مذهبی (شیعیان و سنی ها)، سیاسی (جریان علاوی و چلبی) سبب شده است که هیچ کدام از ائتلاف ها نتوانند به تنهایی اکثریت پارلمان را از آن خود کنند و به طور مستقل دولت تشکیل دهند. از این رو دولت آینده عراق، دولتی ائتلافی از دو یا چند تشکل سیاسی پارلمانی است.
4- برخی از گزارش ها گویای آن است که ائتلاف عراق یکپارچه در مناطق جنوبی و از جمله شهرهای ناصریه، نجف، کربلا و... با اقبال عمومی مواجه شده است. رهبران این جریان فکری اگرچه در ایام انتخابات از سوی رقبای سیاسی و از جمله علاوی و... بشدت تخریب شدند و برخی از شخصیت های آن همچون ابراهیم بحرالعلوم، علی الدباع، احمد چلبی و... از آن جدا شدند و خود مستقلا و یا با ائتلاف با دیگران در عرصه انتخابات حضوریافتند، اما وارد شدن جریان قدرتمند صدری ها به این ائتلاف وزنه آن را همچنان سنگین نگه داشته است. پیش بینی می شود مقداری کمتر از دوره گذشته که 140 کرسی را به خود اختصاص داده بود در این دوره بین 110 تا 120 نماینده در پارلمان داشته باشد و در این صورت همچنان قدرتمندترین فراکسیون مجمع ملی خواهد بود.
5- اقبال اعراب اهل تسنن اخیر در واقع به منزله برچیده شدن مرزبندی این جمعیت 20 درصدی عراق با تحولات سیاسی پس از سرنگونی رژیم بعث است. وارد شدن عرب های سنی به عرصه های سیاسی سبب می شود تا گروه های مسلح پشتوانه سیاسی خود را از دست بدهند و منزوی شوند. سروکار ورود اعراب سنی عراق به صحنه سیاسی این کشور به عنوان فعالان سیاسی موثر و متشکل، نتیجه طراحی و تلاش اتحادیه کشورهای عربی و اجلاس قاهره است. از سوی دیگر رویکرد جدید آنها نشان دهنده این واقعیت است که آنها شراط جدید تحولات سیاسی عراق را به ناچار پذیرفته اند.
6- در آستانه انتخابات اخیر مقامات امنیتی و سیاسی آمریکا و انگلیس تشکیل جلسه دادند و حمایت خود را از ایاد علاوی اعلام کردند و حتی افرادی را به عراق اعزام کردند تا به وی مشاورت بدهند.
در انتخابات گذشته نیز آمریکایی ها 50 میلیون دلار و انگلیسی ها 94 میلیون پوند برای پیروزی وی هزینه کردند، اما موفق نشدند. از نظر آمریکا در شرایط خروج سربازان این کشور از عراق مناسب ترین گزینه برای نخست وزیری عراق علاوی است. به نظر می رسد که آمریکایی ها برای این کار تلاش هایی خواهند داشت و اگر موفق نشدند در درون جبهه ائتلاف عراق یکپارچه به فردی با گرایش های لیبرالیستی که با منافع آمریکا مخالفت نکند تن خواهند داد.