احیای جایگاه آنکارا در قفقاز

قاسم غفوری
جنگ میان روسیه و گرجستان در اوستیای جنوبی بازیگران بسیاری را در منطقه قفقاز مشغول کرده است به گونه ای که بسیاری از کشورها برای دست یابی به منافع جدید و حفظ اهداف گذشته به این منطقه وارد گردیدند. در این چارچوب نقش و بازیگری ترکیه امری قابل تامل است. ترکیه که در سالهای اخیر به عنوان یکی از بازیگران قفقاز به ویژه در بخش انرژی شناخته می شود و بسیاری آن را نماینده اروپا در منطقه می دانند از زمان آغاز بحران اوستیای جنوبی به تشدید بازیگری در منطقه پرداخت تا ضمن تامین منافع خود از میزان بازیگری یک جانبه غرب کاسته و همچنان خود را میانجی بزرگ منطقه معرفی نماید. ترکها برای رسیدن به این مقصود و گوشزد کردن نقش خود در قفقاز سیاستهای گسترده‌ای را اجرایی کرده اند که بعضا در تقابل با غرب همراه شده است.
1) بخشی از قدرت نمایی ترکیه را می توان در دریای سیاه و چگونگی برخورد با ناوهای آمریکایی مشاهده کرد. در حالی که آمریکا با نام کمکهای بشردوستانه خواستار ارسال ناوهایش به دریای سیاه بود، ترکیه با متوقف کردن ناوهای آمریکایی رسما به قدرت نمایی در برابر غرب پرداخت. هر چند که آنها با نام عدم رعایت قوانین بین المللی مبنی بر وزن کشتی های وارد شده به دریای سیاه این اقدام را انجام داده اند اما در اصل آنها به غرب هشدار دادند که بدون رایزنی و کسب اجازه از ترکیه حق ورود به دریای سیاه را ندارند و باید دغدغه های آنکارا را در نظر داشته باشند. این اقدام سبب شد تا بوش در تماس تلفنی با مقامات آنکارا خواستار همگرایی بیشتر بین دو طرف برای ارسال کمک به گرجستان گردد که این، بیانگر ناکامی واشنگتن در برابر قدرت نمایی ترک ها است.
2) ترکیه از آغاز جنگ گرجستان و روسیه و در حالی که موضع گیری جانب دارانه ای انجام نداد خواستار میانجی گری میان دو کشور گردید. ترکها با رایزنی های خود نشان دادند که توانایی بازیگری در منطقه را دارا می باشند و می توانند منافع خود را در منطقه تامین کنند. این سیاست زمانی تکمیل گردید که ترکها با سفر به آذربایجان و ارمنستان خواستار اجرای رایزنی های گسترده برای حل بحران قره باغ میان آن دو کشور و چالشهای ایجاد شده میان روسیه و گرجستان شدند. ترکها با این تحرکات خود تاکید کردند که بازیگری مهم در منطقه هستند و غرب نمی تواند نقش سازنده آن را نادیده بگیرد.
3) ترکیه که در سالهای اخیر پل ارتباطی انتقال انرژی از قفقاز به اروپا بوده است بار دیگر این نقش را به اروپا گوشزد کرد. در حالی که انتقال خط لوله باکو، تفلیس، جیحان تاکنون دستاوردهای بسیاری برای ترکها داشته، اکنون موقعیت جدیدی را برای آنکارا ایجاد کرده است. ترکها در مذاکرات خود با طرفهای اروپایی رسما تاکید کردند که انتقال انرژی به قاره سبز با همکاری ترکیه امکان پذیر است. این روند سبب شد تا موضع اروپایی ها در قبال آنکارا تا حدودی تغییر کرده به گونه ای که پارلمان اروپا خواستار همکاری بیشتر با ترکیه و ایجاد شرایط لازم جهت عضویت این کشور در اتحادیه اروپا گردد.
ناظران سیاسی بر این عقیده اند که جنگ گرجستان موقعیت ترکیه را در اتحادیه اروپا تقویت و لزوم عضویت آن در اتحادیه را مورد تاکید قرار داده است.
4) طرح ترکها برای ایجاد اتحادیه قفقاز از مهمترین طرح های ترکیه برای بازیگری در قفقاز است. براساس این طرح کشورهای منطقه شامل گرجستان، روسیه، ارمنستان، آذربایجان و ترکیه در ائتلافی فراگیر به نام «اتحادیه قفقاز» ضمن حل اختلاف ها به قطبی برای توسعه فراگیر و مقابله با توسعه طلبی غرب مبدل می گردند. این طرح که با استقبال روسها مواجه شد، انتقاد آمریکا و حامیان منطقه ای غرب را به همراه داشت چرا که آن را محرکی برای تقویت جایگاه روسیه و بازیگرای فعال ترکها می‌دانند.
در مجموع می توان گفت که ترکها در بحران گرجستان نقشی فعال ایفا کرده اند که با میانجی گری و عدم جهت گیری میان طرفهای مناقشه (روسیه و گرجستان) توانست به ارتقای جایگاه منطقه ای و جهانی دست یابد در حالی که غرب بیشترین احساس نیاز به آنکارا پیدا کرده که می تواند تسریع کننده عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا باشد.