حمایت از پناهندگان در حوزه حقوق بشر

محمد قربان‌پور
از جمله گروه های خاص انسانی که به طور ویژه مورد حمایت اسناد حقوق بشری، صرف نظر از حمایت کلی مقرر برای همه انسان ها به صرف انسان بودن، قرار گرفته اند، پناهندگان می باشند. اصولاً پناهنده کسی است که به علت ترس موجه از اینکه به علل مربوط به نژاد یا مذهب یا ملیت یا عضویت در بعضی گروه های اجتماعی یا داشتن برخی عقاید خاص تحت شکنجه قرار گیرد، در خارج از کشور محل سکونت عادی خود به سر می برد و نمی تواند و یا به علت ترس مذکور نمی خواهد خود را تحت حمایت آن کشور قرار دهد. این افراد ضمن اینکه در کشور مورد حمایت از برخی حقوق خاص بهره مند می گردند در قبال آن کشور، متعهد به انجام برخی تکالیف نیز می باشند. به طور کلی هر پناهنده در کشوری که به سر می برد دارای وظایفی است که به موجب آن مخصوصاً ملزم می باشد خود را با قوانین و مقررات آن کشور و اقداماتی که برای حفظ نظم عمومی به عمل می آید تطبیق دهد. در این خصوص نکته بسیار مهم درخصوص شرایطی که یک پناهنده برای دارا شدن حقوق بایستی واجد آن باشد عدم ارتکاب جرم و یا عمل خلاف قانون است که نه تنها نبایستی آن عمل از نظر حقوق داخلی کشور پناه دهنده جرم نباشد بلکه آن عمل در قالب یک جرم بین المللی هم قرار نگیرد.
از این رو به عنوان مثال فردی که پیش از پناهنده شدن به کشور دیگر، مرتکب جنایتی گردیده باشد و یا اینکه به طور کلی جنایات وخیمی چون جنایات علیه صلح یا بشریت یا جنایات جنگی مرتکب شده باشد مشمول حمایت های مقرر برای یک پناهنده قرار نمی گیرد. در عین حال پناهنده ای که به دلایل مذکور در کشور دیگری به سر می برد چنانچه شرایطی که موجب درخواست پناهندگی او شده است منتفی گردد و یا اینکه خود به اختیار به کشوری که از آن گریزان بوده است باز گردد از حمایت های مقرر برای خود محروم خواهد شد. اما این فرد در کشور مورد حمایت از حقوق چندی نیز برخوردار خواهد شد. از جمله بایستی شرایط اولیه زندگی از سوی دولت پناه دهنده برای او فراهم گردد. این کمک ها عمدتاً در قالب وسایل اولیه زندگی، خوراک و پوشاک و تامین بهداشت این افراد خلاصه می شود. این افراد از نظر اعتقادات مخیر به انجام آزادانه اعمال دینی خود هستند و از رفتاری برابر با اتباع کشور پذیرنده بهره مند می گردند. این پناهندگان همانگونه که از برخی از حقوق مدنی و سیاسی که خاص اتباع کشور محل سکونت فعلی آنهاست، از جمله شرکت در انتخابات، محرومند همچنین از حضور در خدمت نظام وظیفه و یا شرکت در جنگ در کشور اخیر نیز معاف می باشند. احوال شخصیه این افراد در کشور پناه دهنده تابع قوانین همین کشور است، ضمن اینکه حقوقی را که او قبلاً در این خصوص کسب کرده، من جمله حقوق مربوط به ازدواج، در کشور اخیر به رسمیت شناخته خواهد شد. اموال آنان که دارای وصف مالکیت خصوصی می باشند در کشورهای دیگر مورد احترام و حمایت قرار خواهند داشت. البته مالکیت اموال غیر منقول توسط بیگانگان عموماً از سوی کشورها پذیرفته نشده است.
از جمله در جمهوری اسلامی ایران اجازه مالکیت اموال غیر منقول توسط اتباع بیگانه داده نشده است. همچنین این افراد همانند تبعه کشور پذیرنده از این حق برخوردار خواهند بود که نزد محاکم این کشور حاضر شده و اعلام دادخواهی نمایند. از دیگر حقوقی که به یک پناهنده تعلق خواهد گرفت برخورداری از شغل مناسب در کشور مذکور برای گذران زندگی خود است. پناهندگان در کشور پذیرنده همچنین از تحصیلات رایگان به خصوص آموزش های لازم در فراگیری شغل مناسب برخوردار می شوند. در این خصوص نیز کشورها معمولاً رفتاری معادل برخورد با اتباع خود را نسبت به بیگانگان اعمال می کنند. همانگونه که بیان گردید حمایت های مذکور به پناهندگان تنها تا زمانی ادامه می یابد که شرایط توجیه کننده جهت پناهندگی در کشور متبوع آنان برطرف گردد. در این خصوص وضعیت کشور ایران قابل ذکر است که در آن همچنان پناهندگانی از کشورهای افغانستان و عراق در آن به سر می برند. جمهوری اسلامی ایران پس از شروع جنگ افغانستان که تقریباً هم آغاز با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران بود پذیرای خیل عظیمی از شهروندان افغانی بود که به خاطر ترس از جنگ به ایران پناهنده گردیدند. این امر پس از شدت گرفتن جنگ های داخلی در این کشور همچنان ادامه یافت. از سوی دیگر در مرزهای غربی کشور مواجه با هجوم اقلیت های قومی و مذهبی کرد و شیعه به داخل خاک کشور شدیم که آنان نیز به خاطر ترس از رژیم بعث به ایران پناهنده گردیده بودند. در سال های اخیر و به دلیل تحولات سیاسی در داخل این دو کشور همسایه، البته از کثرت جمعیت آنان در ایران به مراتب کاسته شده و اغلب به کشورهای خود باز گشته اند.