منازعه قدرت در پاکستان

هادی مجیدی

خانم بی‌نظیر بوتو یک روز پس از موعدی که قرار بود دادگاه عالی پاکستان در مورد مشروعیت انتخاب مجدد ژنرال مشرف اعلام رای کند وارد پاکستان و شهر کراچی شد. در حالی که اسلامگراهای پاکستان مخالفت تاریخی با خانم بوتو دارند و وی را تهدید به قتل کرده بودند در همان هجدهم اکتبر در یک عملیات انفجاری و انتحاری همزمان، 139 کشته و 550 زخمی از بین طرفداران خانم بوتو مورد اصابت قرار گرفتند. خانم بوتو دستگاه‌های امنیتی پاکستان را که با افراطی‌ها سمپاتی دارند را متهم کرد و خواستار پاکسازی آن شد.

ژنرال مشرف که هنوز رای دادگاه عالی در تایید انتخاب خود را دریافت نکرده، برای خلع سلاح بوتو در شعار مبارزه با تروریسم، دست به عملیاتی در شمال پاکستان زد که واکنش طرفداران القاعده و طالبان با گسترش منطقه نفوذ در تعدادی از شهرها و دره سوات در شمال غربی پاکستان از طرف مولانا فضل‌الله و اجرای تعدادی عملیات‌های انتحاری در شهرهای مرکزی پاکستان، نشان داده شد. یکی از پایگاه‌های استراتژیک هوایی پاکستان در نزدیکی اسلام‌آباد که بمب‌های هسته‌ای و هواپیماهای 16 F نیز در آن استقرار دارند، هدف عملیات انتحاری گروه‌های افراطی بودند که نگرانی حکومت و طرف‌های خارجی را برانگیخت و اعزام چند هزار نیرو و عملیات هوایی در دره سوات را موجب گردید. فضای امنیتی حاصل از این درگیری‌ها، موجب شد تا ژنرال مشرف در حقیقت پروژه خود را به پیش برده و ضمن برکناری قاضی افتخار چودری از ریاست دادگاه عالی و انتصاب قضات دیگری در ترکیب کلی آن، حالت فوق‌‌العاده را نیز در سراسر پاکستان اعلام نماید. در واقع اعلام حالت فوق‌العاده سه روز زودتر از موعد اعلام رای دادگاه عالی و پس از تغییر برخی قضات آن صورت گرفت که موجب همگرایی در اعتراض همزمان گروه‌های لائیک و اسلامگرا شد و تظاهرات وکلا و طرفداران احزاب مردم و جماعت اسلامی و جمعیت علمای اسلام با سرکوب و دستگیری پلیس مواجه شد.

از آنجا که دادگاه عالی بنا به اعتراض گروه‌های معارض احتمالا به سوی صدور رای منفی درمورد مشروعیت انتخاب مشرف حرکت می‌کرد، وی با استفاده از اختیارات خود در شرایط فوق‌العاده، از یک سو تمایل خود را مبنی بر مقابله با جریان‌های افراطی و از سوی دیگر تامین سازوکارهای لازم برای اخذ رای مثبت دادگاه عالی و فراهم کردن زمینه‌های انتخابات پارلمانی در نیمه ماه فوریه سال 2008 (اواخر بهمن‌ ماه) را نشان داد.

مضافا اینکه ژنرال مشرف که کناره‌گیری از فرماندهی ستاد ارتش را به صدور رای دادگاه عالی منوط کرده بود، در شرایط فعلی، اجرای تعدیلاتی در بخش‌های قضایی، پارلمانی و حکومتی را نیز مشروط کرده است.

خانم بوتو که در بدو ورود به کراچی با شعار پایان دیکتاتوری نظامی و نماد خط اعتدال و همراهی با آمریکا و ملتزم به مبارزه با القاعده و حمایت از فعالیت‌های ناتو در افغانستان معرفی کرده، در شرایط فعلی که ژنرال مشرف با گروه‌های افراطی طرفدار طالبان در شمال پاکستان درگیر است، محمل دمکراسی و آزادی‌های مدنی را پایه اعتراضات خود قرار داده و خواستار تظاهرات گسترده در هفته جاریست و از کشورهای غربی و آمریکا درخواست فشار به مشرف را نموده است.

آمریکا، اتحادیه اروپا و بان‌کی‌مون دبیرکل سازمان ملل (که معمولا در دوره تصدی خود، از سرمشق سیاست خارجی آمریکا تبعیت می‌کند) به اقدامات ژنرال مشرف اعتراض کرده و تلویحا نیز وی را به قطع کمک‌های خود تهدید کرده‌اند.

بدیهی است که اگر فشار سیاسی ـ امنیتی اسلامگراها در کنار لائیک‌ها علیه مشرف ادامه یابد و پلیس و ارتش پاکستان در مقابل طرفداران و اقدامات آنها قرار گیرند، فضای حاصله، پاکستان با ثباتی را حداقل در کوتاه‌مدت تصویر نخواهد کرد و لذا تلاش‌های حکومتی برای آتش‌بس در مناطق وزیرستان و دره سوات با میانجیگری برخی گروه‌های اسلامگرا و یا بی‌طرف کردن جریان‌های معتدل اسلامی در پاکستان، برای عبور از این مرحله، از گزینه‌های مطرح ژنرال مشرف است. چنانچه دادگاه عالی رای تایید خود را طی روزهای آینده صادر کند، مسئله زمان اجرای انتخابات پارلمانی و کناره‌گیری ژنرال مشرف از فرماندهی ارتش نیز به آرام کردن اوضاع کمک خواهند کرد.

مسئله مهم در تحولات اخیر پاکستان این است که همزمان با تحرک جریان‌های طرفدار طالبان و القاعده در شمال پاکستان، پیشروی و تسلط نیروهای طالبان در دو استان جنوب شرقی افغانستان نیز به ویژه در استان خراه شکل گرفته است و یک نوار گسترش جغرافیایی نفوذ در دو سوی مرز توسط گروه‌های پشتون را نشان می‌دهد.

از سوی دیگر برخی گزارش‌ها حاکیست، همانند اقدامی که نیروهای امنیتی انگلیسی در واگذاری موسی قلعه به نیروهای طالبان در چند ماه قبل داشتند، هم‌اکنون نیز مذاکرات و توافق‌های 6 بندی بین 6 MI سرویس اطلاعات خارجی انگلیس در استان هلمند با طالبان در جریان است. اگرچه برخی اخبار، حکایت از عدم رضایت آمریکایی‌ها با این گفت‌و‌گوها دارد، ولی ظاهرا نتیجه مذاکرات به برهم خوردن رابطه طالبان و پاکستان منتهی شده و یا حداقل پاکستان قصد دارد، صحنه را اینچنین نشان دهد.

قابل ذکر اینکه انگلیسی‌ها چه در افغانستان و چه در عراق از ماه‌ها قبل کفه و وزن فعالیت‌های پنهان و اطلاعاتی خود را نسبت به حضور و عملکرد نظامی افزایش داده‌اند و یک نقش و کارکرد پنهان در تحولات این مناطق به اجرا می‌گذارند.

مقامات امنیتی و دیپلمات‌های آمریکایی در پاکستان نیز علنا از فقدان حاکمیت در مناطق قبایلی و وزیرستان و پشتون سخن می‌گویند و از قدرت گرفتن اسلامگراها در حکومت ابراز نگرانی می‌کنند.

نمی‌توان پذیرفت که تلاش‌های اطلاعاتی انگلیسی به دور از چشم و تایید آمریکایی‌ها صورت پذیرد، که اگر چنین باشد، باید به دنبال پاسخ به این سوال باشیم که این مذاکرات و توافقات احتمالی کدام ما به ازا را دارند؟ آیا در صحنه افغانستان به موازات ضعف حکومت کرزای، یک تحول امنیتی ـ سیاسی توسط انگلیسی‌ها در حال تدارک است یا این رایزنی‌ها با سمت‌گیری تغییر ژئوپلتیک در مرزهای پاکستان و یا در محیط داخلی آن دنبال می‌شود؟ به هر حال شدت نگرانی حکومت مرکزی پاکستان برای مدیریت اوضاع تا حدی است که تعداد قابل توجهی از نیروهای ارتش پاکستان از مرزهای با هند به مناطق بحرانی منتقل شده‌اند و مولانا فضل‌الله در منطقه سوات، حکم جهاد علیه حکومت را صادر کرده است.

آنچه بدیهی است اینکه تحولات پاکستان چه از منظر منازعه قدرت و چه از منظر تغییرات ژئوپلتیک با مدیریت اقدامات پنهان غربی، بازتاب‌های مهمی در محیط و معادله منطقه‌ای به جای می‌گذارد.