حق تامین اجتماعی (قسمت دوم و پایانی)

محمد قربان‌پور
در حالی که عناصر حق تامین اجتماعی ممکن است در شرایط متفاوت گوناگون باشند، اما برخی از شرایط و عناصر اصلی در همه اوضاع و احوال به طور یکسان قابل اعمال می باشند که به ترتیب به آنها پرداخته خواهد شد. اول قابلیت استفاده داشتن و سودمند بودن(Availability) سیستم تامین اجتماعی است. به عبارت دیگر، حق تامین اجتماعی برای اجرا نیازمند آن است که در برابر مخاطرات و مشکلات پیش بینی نشده، از قبل آماده و مهیا باشد. این سیستم بایستی از پیش طبق قانون داخلی طراحی شده و مراجع دولتی مسئولیت اجرای موثر و کارآمد آن را بر عهده داشته باشند.
از سوی دیگر این سیستم، 9 شاخه اصلی از تامین اجتماعی را پوشش خواهد داد که عبارتند از تضمین موثر ارائه خدمات بهداشتی، پرداخت نقدی به افراد بیماری که قادر به فعالیت نیستند، پرداخت مستمری به سالخوردگان و از کارافتادگان، پشتیبانی از افراد فاقد شغل در تامین مایحتاج زندگی شان و نیز یافتن شغل مناسب برای آنان، حمایت از افراد فاقد شغل که به دلیل صدمات جسمی ناشی از کار امکان فعالیت از آنان سلب گردیده است، حمایت خاص از نهاد خانواده و کودکان، حمایت از مادران کارگری که اقدام به وضع حمل نموده و دارای اولاد شیرخوار می باشند، حمایت از افرادی که دارای ناتوانی جسمی طبیعی یا غیر طبیعی از جمله ناشی از حوادث رانندگی و غیره گردیده اند و امکان ادامه یا انجام کار از آنان سلب گردیده است و نهایتاً حمایت و تحت پوشش قرار دادن افرادی که به نحوی نان آور خود را از دست داده و فاقد سرپرست می باشند. یکی دیگر از مولفه های تامین اجتماعی، کفایت و مناسب بودن(Adequacy) سیستم در ارائه خدمات است. به تعبیر دیگر، منافعی که سیستم به افراد ارائه می دهد، خواه نقدی یا غیر نقدی و جنسی، بایستی از نظر میزان و دوره ای که او تحت حمایت است کافی و مناسب باشد.
این پرداخت و حمایت ها از نظر میزان مسلماً بدون تبعیض خواهد بود و مراجع دولتی به منظور اطمینان از بهره مندی برابر همه افراد جامعه از این خدمات، نظارت منظم خود را جهت تضمین این مهم به کار خواهند برد. از دیگر مولفه های سیستم تامین اجتماعی، در دسترس بودن(Accessibility) این سیستم است. همه افراد به خصوص اشخاصی که متعلق به گروه های ضعیف اجتماع می باشند بایستی به سیستم مذکور دسترسی داشته باشند. از سوی دیگر، شرایط بهره مندی افراد از منافع ناشی از سیستم بایستی معقول، مناسب و شفاف باشد. همچنین خروج از دایره حمایتی، کاهش خدمات یا تعلیق آن نسبت به افراد باید بریک مبنای معقول، مشروط بر یک رسیدگی و بررسی عادلانه و با عنایت به قوانین و مقررات داخلی صورت پذیرد. چنانچه طرح های تامین اجتماعی نیازمند مشارکت افراد یا نهادهای غیر دولتی در پیشبرد اهداف خود هستند، این مهم بایستی با فراهم نمودن این مشارکت داوطلبانه، از پیش فراهم گردد. این امر حتی برای افرادی که از طرح های تامین اجتماعی برخوردار می شوند نیز بایستی فراهم گردد تا بتوانند در این طرح ها شرکت جسته و در خصوص جوانب امر اطلاعات لازم را به دست آورند. اما نکته مهم در خصوص حق تامین اجتماعی که در قالب یکی دیگر از مولفه های اساسی این حق قرار می گیرد ارتباط آن با دیگر حقوق بشری است.
حق تامین اجتماعی نقشی کلیدی را در حمایت از فهم، درک و اجرای بسیاری دیگر از حقوق بشری به خصوص حقوق مربوط به حوزه حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دارا می باشد. به عنوان مثال تامین این حق در راستای دیگر وظیفه دولت ها در اسکان افراد بی پناه خواهد بود. همچنین این امر سبب می گردد تا از اشتغال کودکان زیر سن قانونی برای کار، با تامین نیازهای مادی اولیه آنان جلوگیری گردد. اما از نظر مکانیزم های مورد تمسک در اجرای طرح های مذکور، عموماً کشورها در سیستم دولتی خود وزارتخانه ای را برای اجرای این مهم اختصاص می دهند. وزارت رفاه در کشور ما در سال های اخیر و به دلیل اهمیت بحث گسترش خدمات رسانی دولتی تاسیس گردیده است. ارگان های دیگر همچون سازمان بهزیستی و کمیته امداد امام خمینی(ره) نیز خدماتی را در همین راستا ارائه می دهند. اما نکته مهم در اینجا توجه به این اصل است که خدمات اجتماعی در صدد وابسته نمودن هر چه بیشتر افراد به درآمدهای دولتی و گسترش بی کارگی در جامعه نیست بلکه هدف غائی آن جلوگیری از ایجاد فاصله های اقتصادی میان اقشار جامعه در جهت پیشگیری از دیگر عوامل مضر اجتماعی ناشی از این شکاف های طبقاتی است.