بی‌توجهی به همسایه؛ هم‌سنگ کفر

قرآن کریم پس از رسیدگی به اقوام و خویشاوندان، به رعایت حال همسایگان سفارش فرموده: «و الجار ذ ی القربی و الجار الجنب»( نساء/36) هم همسایه نزدیک و هم همسایه دور، هم خویش و هم بیگانه، از کسانی هستند که ما موظف هستیم به آنها رسیدگی کنیم. اما آیا این وظیفه نیز، وظیفه واجب شرعی است یا از اوامری است که نظیر آن را درباره بسیاری از مستحبات داریم؟ حقیقت آن است که در بیانات تربیتی قرآن و اهل بیت(ع) بین این دو تفکیک نشده است. شاید به این علت باشد که ما نیز در مقام عمل، نباید بین واجب و مستحب موکد، حجاب و مرزی قرار دهیم و تنها به فکر انجام تکلیف واجب باشیم. آن چه آشکار است رعایت حقوق همسایگان در قرآن و بیانات ائمه اطهار(ع) مورد سفارش است و از آزار و اذیت آنان نیز به شدت نهی شده است. رفتار دو همسایه با یکدیگر ، هم می تواند بسیار مفید و موثر برای همدیگر باشد و هم می تواند اسباب زحمت، نگرانی، دلخوری، آزردگی و حتی دشمنی را فراهم کند.
امیرالمومنین(ع) از رسول اکرم(ص) نقل می فرماید: «ما زال جبری یل یوص ین ی ب الجار حتی ظننت أنه سیور ثه» (من لایحضره الفقیه، ج4، ص13) آنقدر جبرئیل به رعایت حال همسایه سفارش می کرد که من گمان کردم برای همسایه نیز سهم الارثی قائل خواهد شد. رسیدگی به همسایه نیازمند و محتاج اگرچه واجب شرعی نباشد، اما باید از خمس و زکات به آنها کمک کرد. اگر انسان بداند همسایه ای هست که به او رسیدگی نشده و اکنون نیازمند است و خطری متوجه اوست، حتی اگر احتمال خطر و خوف آسیب باشد، در اینجا بعید نیست فتوای فقهی نیز کمک به چنین همسایه ای را واجب بداند. از جنبه اخلاقی، مسلمان موظف است که از حال همسایگان اطلاع داشته باشد تا اگر زمانی نیازی داشته باشند، از آنان غافل نباشد.
سیدمحمدجواد عاملی صاحب مفتاح الکرامه از بزرگان و علمایی است که خدمت بسیار بزرگی به فقه نموده است. صاحب مفتاح الکرامه اهل جبل عامل لبنان و شاگرد مرحوم سیدبحرالعلوم (رض ) در نجف بود. مرحوم بحرالعلوم زمانی ایشان را خصوصی خواسته و به ایشان با ناراحتی تذکر می دهد که: «شنیده ام همسایه ات در وضعیت بسیار بدی قرار دارد. مگر به او رسیدگی نمی کنید؟» چون لحنی که مرحوم سید بحرالعلوم به ایشان می فرماید، لحن توبیخ بوده است. صاحب مفتاح الکرامه با اضطراب سوگند یاد می کند که از وضعیت آن همسایه اطلاع نداشته و نمی دانسته که ایشان گرفتاری دارد. مرحوم بحرالعلوم به ایشان می فرمایند: «اگر از وضعیت همسایه محتاج، اطلاع می داشتی و رسیدگی نمی کردی که کافر می شدی. من می گویم چرا نباید اطلاع داشته باشی؟» سپس سید بحرالعلوم یک سینی غذا را تهیه و به همراه سکه های طلا به صاحب مفتاح الکرامه داده و می گوید: «خودت این سینی غذا و طلاها را برمی داری و به منزل همسایه ات رفته و می نشینی تا این غذا را بخورد و سپس باز می گردی.» سید جواد عاملی دستور سیدبحر العلوم را اطاعت کرده و غذا را به نزد همسایه خود می برد. مرد همسایه وقتی سینی غذا را می بیند، تعجب کرده و می گوید: «به چه مناسبت شما این غذا و پول را آوردید؟» صاحب مفتاح الکرامه گفت: «شما اصرار نکن» همسایه گفت: «تا نگویید من از این غذا استفاده نمی کنم.» سید جواد عاملی نیز حقیقت را می گوید. این جمله سیدبحر العلوم که می فرماید: «اگر می دانستی که همسایه شما احتیاج دارد و رسیدگی نمی کردی، کافر می شدی.» نشانه اهمیت اسلام برای رسیدگی به همسایه است.
بسیاری از سنتها نزدیک به مرز وجوب است و باید انسان سعی کند تا آنها را درست رعایت کرده و نگوید که تکلیف واجب نیست.
دیگر حقوق واجب مالی
علاوه بر رسیدگی به همسایه، حقوق واجب دیگری را اسلام برای مسلمانان تعیین فرموده است. آیه قرآن تصریح می فرماید که در اموال مومنین، حقی برای سائل و برای محروم است و باید مسلمان مقداری از مال را برای محرومین و برای کسانی که در اثر نیاز چاره ای جز اظهار حاجت ندارند، در نظر بگیرد. « فِى أَمْوالِهِمْ حَقُ مَعْلُومُ .لِلسـائِـلِ وَ الْمَحْـرُومِ» (معارج/24-25) در قرآن یکی از اوصاف اهل عذاب و کسانی که به نماز بی اعتنا هستند و زکات را پرداخت نمی کنند این است که «و یَمْنَعُونَ الْماعُونَ» (ماعون/7) از دادن «ماعون»، خودداری می کنند. «ماعون» چیست؟ در روایات توضیح داده شده که ماعون به این معناست که اگر همسایه مهمان داشت و به قابلمه یا دیگ، جهت پخت غذا احتیاج داشت و از همسایه اش درخواست کرد، دیگشان را به او قرض بدهد. آن شخص باید به او قابلمه را قرض بدهد. متأسفانه فرهنگ فردگرایی در زندگی امروز بسیار رواج پیدا کرده است. با این فرهنگ غربی رواج یافته در زندگی امروز، همسایه از همسایه خبر نداشته و همدیگر را نمی شناسند.
اصل در همه احکام اسلامی این است که باید به گونه ای اجرا شود که مسئولیت فردی انسان فراموش نشده و برجسته باشد. چون انسان با رفتارهای فردی تکامل پیدا می کند. اگر دولت به فقرا رسیدگی کند، ثواب آن به افراد نمی رسد. خیلی فرق است بین آنکه از افراد مالیات اجباری گرفته شود یا آنکه انسان داوطلبانه به مشکل محرومان رسیدگی کند. بهترین راه را اسلام قرار داده تا با خودسازی، روحیات فردی تکامل پیدا نموده و سرانجام در قیامت نیز هر کسی نتیجه عمل خود را مى بیند « وَ کلُهُمْ آتِیهِ یَوْمَ
الْقِیامَةِ فَرْدا » (مریم/95)
انسان با رسیدگی به دیگران و به ویژه محرومان می تواند به درجات عالى برسد « وَ یُوثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةُ »(حشر/٩) این آیه در سوره حشر در شأن اهل بیت(ع) برای ایثاری که در سه روز، روزه گرفتن انجام دادند و اعطا نمودن افطاری و غذای خود به یتیم و اسیر و مسکین، نازل شد. این یک نمونه است تا افراد معمولی از ائمه اطهار (ع) بیاموزند که چگونه باید فداکاری و ایثار نمود.