مالیات برارزش افزوده چیست؟

تاریخچه مالیات برارزش افزوده
مالیات بر ارزش افزوده درمقایسه با سایر مالیاتهای مرسوم نوعی از یک مالیات جدید است.گسترش این سیستم ، یکی ازمهمترین توسعه های مالیاتی و بی شک یکی از جدال برانگیزترین مباحث اواخر قرن بیستم است. این سیستم مالیاتی باتلاش اقتصاددانان برای رفع یا کاهش اختلال و نارسایی های مالیاتی سنتی و همچنین افزایش درآمد دولت شکل گرفته است.
این مالیات یک نوع مالیات بر فروش چند مرحله ای است که خرید کالاها و خدمات واسطه ای را از پرداخت مالیات معاف می کند. در واقع یک اعتبار مالیاتی برای خریدهای واسطه ای بنگاههای اقتصادی در نظر گرفته می شود که باعث از بین رفتن پدیده مالیات بندی مضاعف می شود بنابراین عوامل اقتصادی برای هر ارزش ایجادشده فقط یک بار مالیات می پردازند.
پیش از این مالیات بر ارزش افزوده به صورت غیرمستقیم اجرا می شد و تعداد کمی از تولیدات مانند حامل های انرژی و... را پوشش می داد. با استقرار سیستم مالیات بر ارزش افزوده در کشورهای غربی و پس از آن کشورهای آفریقای جنوبی، اجرای آن در بسیاری از کشورها مورد توجه قرار گرفت تا اهداف اقتصادی تحقق یابد.
پرداخت مالیات در برخی کشورها یک تکلیف قانونی بزرگ محسوب می شود و عدم پرداخت آن برخوردهای قانونی برای متخلفین از قانون را در پی دارد.
مالیات در کشورهای مختلف دنیا، بخش عمده ای از هزینه های عمومی را تشکیل می دهد به نحوی که در برخی از کشورها 90 تا 95 درصد از هزینه های عمومی مورد نیاز دولت از طریق مالیات تامین می شود، اما این رقم در ایران حتی با تلاش های بسیار زیاد دولت بسیار کم است و با رقم های مرسوم در دنیا بسیار فاصله دارد. به علاوه، حدود 32 درصد از تولید ناخالص داخلی برخی از کشورها از درآمد مالیاتی تامین می شود، درحالی که این رقم در ایران بسیار اندک است. لازمه ی دستیابی به وضعیت مطلوب درآمدهای مالیاتی در کشور ارتقاء فرهنگ مالیاتی است که اجرای طرح خود اظهاری مالیاتی در تیرماه هر سال نیز بدین منظور صورت می گیرد.
مالیات بر ارزش افزوده در قرن حاضر مورد استقبال بسیاری از کشورهای جهان قرار گرفته است؛ به طوری که در حال حاضر بیش از 150 کشور جهان به اجرای این مالیات پرداخته اند و از مزایای این مالیات مدرن بهره می برند. این مالیات، از ارزش افزوده بنگاه ها در مراحل مختلف فرایند تولید : توزیع اخذ می شود و از مزایای زیادی همجون توان درآمد زایی بالا برای دولت، پایه ی گسترده ی مالیاتی، سهولت اجرا، کاهش انگیزه ی فرار مالیاتی، مشارکت مستقیم مؤدی در فرایند مالیات گیری، تکیه به روش خود اظهاری، اعتماد به مؤدیان، ساز و کار خود کنترلی، پایین بودن هزینه اخذ مالیات به سبب خود اجرایی، اجتناب از پدیده مالیات مضاعف و غیره برخوردار است.
روشهای اجرای مالیات برارزش افزوده
در حال حاضر متداول ترین ابزار برای اجرای این سیستم روش اعتباری یا فاکتورنویسی (تعیین بدهی مالیاتی از طریق به کارگیری نرخ ثابت مالیات روی کل فاکتورهای فروش و کسر مقدار مالیات پرداختی بر خریدهای واسطه ای) و روش تفریحی (کسر خریدهای بنگاه تجاری از فروش و اعمال نرخ مالیاتی بر مقدار خالص) است.
سیاستها، اقدامات و تحول در نظام مالیاتی
در بخش مالیات، وزارت امور اقتصادی و دارایی فرآیند مثبتی را تجربه کرده است . در این بخش با توجه به سیاستهای دولت نهم، تأکید قانون برنامه چهارم توسعه و همچنین سیاستهای کلی نظام در بخش امور مالی به ویژه در ارتقاء جایگاه مالیات و کاهش وابستگی بودجه عمومی دولت به درآمد حاصل از صادرات نفت، در طول سه سال گذشته، سعی شد تا ضمن پیگیری راهبردهای اصلاح نظام مالیاتی، درآمدهای پیش بینی شده در قانون بودجه تحقق یابد.
بنابراین ، اگر توسعه پایدار و متوازن به عنوان یک سیاست اصولی مدنظر است، راهی جز اتکا به مالیات وجود ندارد.
با توجه به موارد یاد شده و سیاستهای اصل 44 قانون اساسی، تمامی مساعی سازمان امور مالیاتی طی سه سال گذشته، به ویژه در سال 1386 بر این بوده است تا ضمن پیگیری راهبردهای اصلاح نظام مالیاتی، درآمدهای مالیاتی پیش بینی شده در قانون بودجه را به حیطه وصول درآورد که برخی از اقدامات انجام گرفته توسط این سازمان به شرح زیر بوده است:
1.اصلاح ساختار نظام مالیاتی دولت و عادلانه کردن آن از طریق اجرای طرح جامع مالیاتی و مالیات بر ارزش افزده در راستای کشف مالیاتهای پنهان، ایجاد شفافیت در نظام اقتصادی و مقابله با مفاسد اقتصادی و نیز مکانیزه نمودن سیستمهای حل اختلاف مالیاتی (تشکیل دادگاههای تخصصی مالیاتی)؛
2.اهتمام به ارتقاء وصولیها و بهبود سهم درآمدهای مالیاتی در بودجه طی سه سال اخیر؛
3.تلاش برای تحقق عدالت اجتماعی از طریق کاهش شکاف طبقاتی به وسیله اخذ مالیات بیشتر از صاحبان درآمدهای بالاتر و توزیع مجدد آن برای تقویت قدرت خرید طبقات با درآمد کمتر.
این اقدامات مالیاتی به گونه ای بوده که درآمدهای مالیاتی در تأمین اعتبارات هزینه ای در سال 1385، 36 درصد و در سال 1386، 6/45 درصد عملکرد نشان می دهد.
همچنین طی سالهای 1384 و 1385 به ترتیب 2/18 و 2/26 درصد از دریافتهای دولت از محل درآمدهای مالیاتی تأمین شده که این رقم در سال 1386 به 5/30 درصد رسیده است. میزان تحقق کل درآمدهای مالیاتی در سال 1384 ، 100 درصد ، سال 1385 ،85 درصد و سال 1386، 97 درصد بوده است که نشان دهنده توفیق وزارت امور اقتصادی در رسیدن به اهداف مورد نظر در این بخش می باشد/ علی رغم تحقق 102درصد مالیاتهای مستقیم و کالا و خدمات در سال 1386، به لحاظ عدم تحقق مالیات بر واردات، عملکرد کل درآمدهای مالیاتی کمتر از 100درصد بوده است.
جایگاه مالیات بر ارزش افزوده در چشم انداز
بر اساس قانون بودجه و برنامه سند چشم انداز 20 ساله کشور باید درآمد مالیاتی به نوعی جایگزین درآمدهای نفتی شود که زمانی به پایان خواهد رسید. به عبارت دیگر، بر اساس سند چشم انداز 20 ساله کشور دولت باید تا پایان برنامه پنجم توسعه قادر باشد که هزینه های جاری خود را به طور عمده از درآمد مالیاتی تامین کند و از اتکای این بخش به درآمدهای نفتی بکاهد.
آغاز روند مالیات بر ارزش افزوده در ایران
امکان سنجی معرفی نظام مالیات بر ارزش افزوده در آغاز دهه 1380 در دستور کار دولت جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت . پیش نویس لایحه آن در معاونت درآمدهای مالیاتی وقت تنظیم و به سال 1381 تقدیم مجلس شورای اسلامی گردید. کلیات لایحه یاد شده در صحن علنی مجلس به سال 1384 تصویب شد. پس از آن، بر اساس اصل 85 قانون اساسی، اجرای آزمایشی مصوب و به کمیسیون اقتصادی مجلس 3-.بستر سازی برای پیاده نمودن مالیات بر ارزش افزوده شامل: الف. تهیه و پیگیری اصلاح و نهایی سازی چارچوب ساختار سازمانی( تشکیلات تفصیلی، شرح وظایف بر مبنای مطالعات تطبیقی سایر کشورها ...)؛ ب. برنامه ریزی برای جذب نیروی انسانی متخصص مورد نیاز؛ ج. آموزش کارکنان ادارات کل درخصوص مکانیزمهای اجرایی؛
4- برنامه ریزی برای اجرای قانون مالیات بر ارزش افزوده؛
5-اجرای برنامه فرهنگ سازی و معرفی نظام مالیات بر ارزش افزوده
و...
مهم‌ترین دلایل اخذ مالیات بر ارزش افزوده
1- رفع نارسایی های مالیاتی سنتی
2- ایجاد منبع درآمد برای پاسخگویی به هزینه های روز افزون دولت
3- ایجاد نظام مالیاتی متناسب با عملکرد پیمان های منطقه ای
4- ایجاد تحول در ساختار مالیاتی به دلیل ناهماهنگی با روند توسعه اقتصادی
5- جلوگیری از فرار مالیاتی
6- نقش واسطه ها و دلال ها کاهش می یابد .
7- ازاقتصاد زیرزمینی که یکی از عوامل اصلی تورم و گرانی است جلوگیری می کند
8- راه کاری است برای مقابله با قاچاق کالا، فساد اقتصادی و پولشویی .
9-به ایجاد انگیزه سرمایه گذاری و تولید می انجامد
10- تشویق صادرات
11- کاهش تأخیر در عملیات وصول مالیات
مشکل اجرای مالیات بر ارزش افزوده چه بود؟
1- عدم فرهنگ سازی و فراهم سازی بسترهای لازم
2- فقدان الزامات و بسترهای اجرای قانون مالیات بر ارزش افزوده
3- مقوله مالیات بر ارزش افزوده در همه جای دنیا در شرایط رونق اقتصاد شکل می گیرد نه در شرایط رکود و تورم.
4-حجم هزینه های دولت در کشورمان نسبت به کشورهای مشابه زیاد است و این مسئله یکی از عوامل پایین بودن درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی است. اگر بناست دولت با مالیات ها اداره شود باید حجم هزینه های خود را نیز مهار کند.
مالیات اخذ می‌شود
اگر چه رئیس جمهوری از ارایه لایحه برای توقف یک ساله نظام مالیات بر ارزش افزوده صحبت کردند، اما این لایحه تا زمانی که به تصویب مجلس نرسد، ضمانت اجرایی ندارد وتعویق دو ماهه قانون مالیات بر ارزش افزوده رئیس جمهوری تنها شامل اصناف است.
بر اساس آخرین بخشنامه سازمان امور مالیاتی واردکنندگان، صادرکنندگان و سایر فعالان اقتصادی مشمول مرحله اول اجرای قانون مالیات بر ارزش افزوده مکلف به اجرای این قانون هستند.
در آخرین بخشنامه صادر شده توسط سازمان امور مالیاتی آمده است نظر به اینکه در رابطه با دستور ریاست محترم جمهوری مبنی بر بررسی مشکلات، رفع نگرانی ها و ایجاد رضایت مندی کلیه اصناف محترم کشور با هماهنگی وزارت بازرگانی و سایر دستگاه ها و سازمانهای ذی ربط به ویژه مشارکت و بهره گیری از نظرات نمایندگان اصناف مختلف سوالاتی مبنی بر اینکه دستور مزبور شامل کلیه مودیان قانون موصوف خواهد بود، مطرح می باشد، لذا بدینوسیله ضمن تاکید بر اطلاعیه شماره 70683 این سازمان در رابطه با اصناف کشور، به اطلاع می رساند که اجرای قانون مالیات بر ارزش افزوده در رابطه با واردکنندگان ، صادرکنندگان و سایر فعالان اقتصادی مطابق دستور العملهای صادره کماکان به قوت خود باقی است و مودیان مزبور مکلف به اجرای قانون یاد شده خواهند بود».
این بخشنامه که در پی دستور رئیس جمهوری برای توقف 2 ماهه اجرای قانون برای اصناف صادر شد، روز 23 مهرماه توسط علی اکبر عرب مازار رئیس سازمان امور مالیاتی کشور ابلاغ شده است.