امام موسی صدر، گوهر جاوید لبنان/ سعیددادخواه

بصیرت: شخصیت امام موسی صدر از جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار گرفته است. اندیشه وحدت میان مسلمانان و همزیستی بین ادیان مطرح شده از سوی ایشان کاملا شناخته شده است. اما یکی از ابعادی که درباره ایشان مغفول مانده است عدالت گرایی و اهتمام ایشان به امور محرومین است. امام موسی صدر در شرایطی که جنوب لبنان در فقر و محرومیت زیادی به سر می‌برد، با انجام فعالیت‌های گسترده وضعیت مردم را سامان داد. ایشان با تشکیل مجلس اعلای شیعه موفق به تشکیل اولین حکومت بر مبنای ولایت فقیه شد، در عین حال رابطه خوبی با نظام اسلامی داشت و در نامه‌ای یک هفته قبل از مفقود شدن، انقلاب اسلامی ایران را ادامه دهنده حکومت انبیا خواند، باید اذعان کرد که شخصیت امام موسی صدر هنوز ناشناخته مانده است، شاید یکی از مهمترین علل موفقیت ایشان، اجتهاد پویا براساس فلسفه غایی اسلام بود. اما به علت اینکه بسیاری از یافته‌های فقها، اصولی و فلسفی و در مخالف متحجران قابل فهم افراد و اشخاص نبود، بسیار مورد اعتراض قرار گرفت و تهمت‌های زیادی به ایشان وارد شد. عدم شناخت شخصیت این بزرگوار که امام او را فرزند خود و بازویی قوی برای اسلام می‌دانست. آیت‌الله مشکینی در مورد مظلومیت امام موسی صدر این چنین بیان می‌دارند، یکی از جهات مهمی که بعدها به آن ملتفت شدیم، مظلومیت ایشان (امام موسی صدر) بود. بنده معتقد هستم که مظلومیت ایشان غیر از مظلومیت شهدایی است که ما داریم 11) بسیاری از فعالیت‌های امام موسی صدر مربوط به قبل از تصدی ریاست مجلس اعلای شیعه توسط ایشان است، ایشان علی‌رغم کمبود امکانات و عدم همکاری لازم توسط دولت لبنان، دست به یک نهضت فقرزدایی زد و در این راه موفقیت بسیاری کسب کرد، به نظر می‌رسد که در شرایط فعلی که درباره عدالت و گرایش کمک صرف به محرومین (معلول‌گرایی) و مطالبه از مسئولین (علت گرایی) در این زمینه وجود دارد، بتوان با توجه به تجربه امام موسی صدر راهکار سومی به نام نهضت ملی و همگانی برای محرومیت‌‌زدایی را پیشنهاد کرد، تجربه‌ای که در لبنان به خوبی جواب داد و نشان داد که کمبود امکانات و عدم تجربه مسئولین گرچه یکی از علل به وجود آمدن فقر است، اما تنها علت آن نیست و می‌‌توان با ایجاد یک نهضت محرومیت زدایی و فرهنگسازی آن در درون جامعه، گامی اساسی جهت زدودن فقر از جامعه برداشت. لازم به یادآوری است که رویکرد ما در این نوشته نسبت به شخصیت ایشان جنبه عدالت‌گرایی و فقرزدایی ایشان است. اما باید توجه داشت ابعاد وجودی ایشان بسیار گسترده‌تر از این می‌باشد.
هجرت به لبنان:
آن بعد از شخصیت امام موسی که بیشتر شناخته شده است، فعالیت‌های اجرایی ایشان است. اما باید دانست که ایشان قبل از پرداختن به فعالیت‌های اجرایی، خود را از لحاظ علمی کاملا مجهز ساخته بود. در سال 1320 هـ. ق وارد حوزه علمیه قم شد تحصیلات او در قم، بیش از یک دهه به طول انجامید. ایشان بعد از گذراندن دوره مقدمات و سطوح متوسط و عالی، در درس اساتید بزرگی در اصول و فلسفه و خارج شرکت کرد که پاره‌ای از آنها عبارتند از : امام خمینی (ره )، آیت‌‌الله محقق داماد، علامه طباطبایی، آیت الله حجت کوه کمره‌ای و ... امام موسی صدر به موازات تحصیل در حوزه علمیه در دانشکده حقوق تهران به اخذ درجه لیسانس در حقوق اقتصادی نایل آمد. به دو زبان فارسی و عربی به طور کامل آگاهی یافت. و به زبان‌های فرانسه و انگلیسی آشنا شد مدتی نگذشت که در صف اساتید حوزه علمیه قم وارد شد و به تدریس فقه و اصول و منطق پرداخت 22) پس از فوت مرجع بزرگ سیدعبدالحسین شرف‌الدین، حدود 2 سال وضعیت لبنان بی‌سرو سامان بود. آنان به دنبال رهبری آگاه بودند لذا با ارسال نامه‌ای او را به لبنان دعوت کردند. از طرف دیگر نامه‌ دیگری از سوی رهبر شیعیان جهان، آیت‌الله بروجردی به سید موسی صدر رسید و آن عالم درد آشنا وی را برای قبول این مسئولیت خطیر مکلف کرد 33) از آنجاست که ایشان در سال 1338 هـ ش با ترک حوزه وارد کشور لبنان می‌شوند و ایشان فعالیت‌های خود را در امور اجرایی معطوف می‌دارند. ایشان در همین رابطه و در صحبتی خطاب به آیت الله محمدباقر صدر می‌گوید: پسر عمو هر دو یک هدف داریم منتها دو راه متفاوت برای رسیدن به آن در پیش گرفته‌ایم. من احساس می‌کنم نمی‌توانم در این شرایط بنشینم. احساس می‌کنم که زمانی می‌توانم بیشتر منشا اثر باشم که حرکت نمایم جوان‌ها را باید دریافت. از طرفی حرکت آینده، حرکت علم و دنیای متمدن است نمی‌توان این مقوله را نادیده گرفت. من نمی‌توانم بمانم و باید از اینجا بروم. من با امید به خدا و با توکل به سمت او می‌روم. اما چشم امید ما به شماست تا به عنوان مرجعیت آینده کار ما را آسان کنید 44) در واقع ایشان پرداختن به رسالت تاریخی و انسان ساز خویش را مهمتر از ماندن در حوزه دانست و این‌چنین برای انجام وظیفه به لبنان هجرت کرد. شهید صدر در این باره می‌گوید: اگر پسر عموی من آقا موسی به سنت حوزه پایبند و در نجف باقی می‌ماند، بدون شک مرجع فقیه و علی الا طلاق شیعه می‌شد 55) در کشور لبنان حدود 16 طایفه فعالیت داشتند که هر کدام دارای مذهب رسمی بودند که از جمله آنها می‌توان موارد زیر را نام برد: شیعه، سنی، درروزی (فرقه‌ای مانند اسماعیلیه و فرقه‌ای منحرف) مسیحیان مارونی (طبقه ممتاز کشور که همواره هیئت حاکمه از میان آنان بود) مسیحیان کاتولیک، پروتستان، ارتدوکس و ... در آن زمان شیعیان پس از مسیحیان و اهل تسنن شهروندان درجه سوم محسوب می‌شدند. کارهای کم درآمد به عهده آنان بود و مشاغل پست را در اختیار داشتند. مناطق تحت قلمروی آنان از فقیرترین و عقب‌افتاده‌ترین نقاط لبنان به شمار می آمد و بر اثر کینه‌توزی‌ها و تعصب‌های فرقه‌ای ضد شیعه، پایگاه فرهنگی اجتماعی آنان به قدری تحقیر شده بود که حتی برخی از تازه به دوران رسیده‌ها با مسیحیان و سنی‌ها ازدواج می‌کردند تا این حقارت را ترسیم کنند 66) در واقع شیعیان لبنان با آنکه اکثریت را تشکیل می‌دادند اما مناطق آنان از فقیرترین و محروم‌ترین مناطق لبنان به شمارمی‌رفت و بر اثر کینه‌توزی‌های ضد شیعه در حقارت به سر می‌برد و جوان شیعه که منشا این حقارت‌ها را در شیعه بودنش می‌دید دست به دامان کمونیسم می‌شد و فرهنگ خودش را به شدت می‌‌کوبید. امام موسی صدر در چنین وضعیتی وارد لبنان شد.
فعالیت‌های امام موسی صدر در لبنان:
الف- نسبت به پیروان سایر ادیان:
ایشان برای رسیدن به استقلال واقعی لبنان، وحدت و همکاری همه اقشار از جمله مسیحیان را لازم می‌دانست. لذا ارتباطات زیادی با آنها برقرار کرد و خیلی زود مورد علاقه مسیحیان قرار گرفت. به صورتی که در کلیساها به سخنرانی می‌پرداخت، ایشان در این باره می‌گفت: ما طرفدار ایجاد یک جبهه متحد اسلامی هستیم که به ما امکان دهد از موضع قدرت به سوی هموطنان مسیحی خود دست همکاری را دراز کنیم و همزیستی میان مسلمانان و مسیحیان را که اسرائیل دارد آن را در جهان غیر ممکن جلوه می‌دهد و در نتیجه به وجود آمدن یک فلسطین مستقل را که یهودی، مسلمان و مسیحی در کنار هم زندگی نمایند غیر ممکن و غیر عملی تلقی نماید ممکن سازیم 77) ایشان همچنین با تاکید بر اصل وحدت مسلمانان، ارتباطات زیادی با اهل تسنن برقرار ساخت از آنجا بود که ایشان در نامه‌ای به شیخ حسن خالد یکی از رهبران مذهبی اهل تسنن، بر وحدت کلمه و یکی کردن نیروها و رشد کارایی ها تاکید کرده و بر یکی کردن فقه و انجام کوشش‌های مشترک برای رسیدن به اهداف ناب اسلامی تاکید می‌‌کند 88) حکم فقهی ایشان مبنی بر طهارت اهل کتاب، خود دلیلی آشکار بر تحریف احکام اسلامی در راستای هدف غایی اسلام بود. گرچه در ابتدای امر تصور می‌شد این اقدامات باعث ذلت شیعه می‌شود اما در عمل باعث عزت شیعه شده به گونه‌ای که امام موسی صدر مورد احترام شدید مسیحیان قرارگرفت و در زمینه وحدت اسلامی موفقیت ایشان تا حدی است که گاهی در مسجد الازهر نماز جمعه به جای می‌آورند و ده‌ها هزار مسلمان مصری به ایشان اقتدا می‌کردند.
ب) نسبت به شیعیان:
در این قسمت به بیان اهم فعالیت‌های ایشان می‌پردازیم و بر نقش ایشان در جهت زدودن غبار فقر ومحرومیت از جنوب لبنان تاکید می‌گردد. امام موسی صدر پس از مطالعه وضعیت شیعیان حرکت خود را بر چند محور متمرکز نمود. ایجاد روحیه خودباوری و اعتماد به نفس در شیعیان، پاسخگویی به شبهات و تبیین اسلام و تشیع به زمانی مناسب با فرهنگ قرن 20، اصلاح وضعیت نابسامان اجتماعی اقتصادی و سیاسی شیعیان، اتحاد شیعیان مناطق مختلف لبنان با یکدیگر، ایجاد روحیه مقاومت در برابر تجاوزات صهیونیسم در لبنان. لذا ایشان باتوجه به وضعیت جنوب لبنان، بسیجی همگانی برای محرومیت زدایی از این منطقه آغاز می‌کند که پاره‌ای از اقدامات ایشان را بدین شرح می‌توان عنوان کرد.
1- اصرار بر بازسازی لبنان:
امام موسی که از توطئه‌ اسرائیل برای خالی کردن منطقه جنوب لبنان آگاه بود از همان ابتدای بازسازی مناطق جنوب لبنان تاکید کرد و دولت را مسئول همه عواقب عدم انجام این کارها دانست.
در ابتدای امر گرچه دولت انجام این امر را پذیرفته بود، اما در عمل از ایفای آن سرباز می‌زد اما در پی اعتصاب مردم توسط امام موسی صدر، هیئت حاکمه لبنان در برابر خواسته‌های امام موسی صدر تسلیم شد و مرکزی به نام مجلس جنوب لبنان تشکیل داد امام موسی صدر با مشاهده این موفقیت‌ها گام‌های اساسی‌تری برداشت و یک درخواست 20 ماده‌ای را به دولت لبنان ارائه کرد که مهمترین بندهای آن عبارت بودند از:
1) مسلح کردن جوانان شیعه در جنوب لبنان برای مبارزه با دشمن.
2) ساختن پناهگاه‌ها و سنگرها در همه روستاهای جنوب
3) تقسیم عادلانه شغل‌های دولتی و نظامی
4) جلوگیری از احتکار و ظلم
5) تولید و توزیع ثروت و اجرای عدالت اجتماعی 99)
چون دولت به راحتی تسلیم این تقاضاها نمی‌شد، لذا امام موسی از مردم برای شرکت در یک راهپیمایی با شکوه دعوت کرد و در این راهپیمایی با شکوه طی سخنانی چنین گفت: من تا آخر به صورت جزئی‌ از روح و ضمیر این کشور باقی خواهم ماند که بر سر حکام آن فریاد زده و وجدان خفته آنان را بیدار کنم ... من چگونه راحت باشم در حالی که هر روز عده‌ای در حومه‌های بیروت بی‌خانمان می‌گردند...؟ من چگونه راحت باشم در حالی که هر روز در این منطقه مشکلی وجود دارد؟ ... ما فرزندان خود را آموزش خواهیم داد، یکپا رچه آتش خواهیم شد، تا عزتمان را حفظ کنیم، ناموسمان را حفظ کنیم و وظیفه خود را در پاسداری از این کشور به انجام برسانیم 100)
مدرسه صنعتی جبل عامل:
امام موسی صدر که ریشه فقر فرهنگی را در فقر اقتصادی می‌دانست اقدام به تشکیل مدارس فنی جهت زدودن فقر در جنوب لبنان کرد که یک نمونه از این مدارس جبل عامل بود، به دلیل فقر شدید جبل عامل، استقبال زیادی از این مدرسه شد. بسیاری از جوانان شیعه به این مدرسه ملحق شدند و آموزش دیدند. صنایع فلزی کوچک، تولید شده در این مدرسه به بازار ارائه شد و بدین ترتیب دانش و صنعت، رونق اقتصادی را به جریان انداخت. 111)
4) احیای جمعیت احسان:
این جمعیت اقدام به جمع‌آوری کمک‌های مردمی و توزیع آن میان محرومین کرد و چشم امید محرومان بود. این جمعیت یکی از چندین تشکلی بود که توسط مردم شرف‌الدین در جبل عامل راه‌اندازی شده بود و امام موسی صدر آن را احیا کرد.
5- تاسیس خانه دختران (بیت الفتاه)`
در این مرکز به دختران فقیر و بی‌سرپرست، خیاطی و هنرهای دستی دیگر آموزش داده می‌شد و آنها پس از دیدن آموزش با ایجاد کارگاه هنری و خیاطی در منزل امور زندگی خود و نزدیکان را به خوبی تامین می‌کردند 122)
6- آموزشگاه پرستاری: در این آموزشگاه دخترانی که مدرک دیپلم گرفته بودند پذیرفته می‌شدند و زیر نظر استادان با تجربه، آموزش پرستاری می‌دیدند و پس از فارغ‌التحصیل شدن به مراکز بهداشتی، درمانی و بیمارستان‌ها اعزام می‌شدند و در عین حالی که برای خود و خانواده خود مایه امید و زندگانی بودند، در آن مراکز در خدمت محرومان و بیچارگان قرار می‌گرفتند. 133)
7- مدینه الطب (مرکز پزشکی)
امام موسی پس از مدتی فعالیت‌های بهداشتی را گسترش داد و با ایجاد مدینه الطب زمینه تاسیس درمانگاه و مرکز بهداشت در بسیاری روستاها و مناطق محروم جنوب لبنان را فراهم کرد. کارمندان این درمانگاه‌ها را دانش آموختگان مدینه الطب و آموزشگاه پرستاری که زیر نظر مدینه الطب به فعالیت خود ادامه می‌داد تشکیل می‌دادند.
8- موسسه قالیبافی: این موسسه زمینه اشتغال زنان و تامین درآمد خانواده آنها را فراهم می‌کرد.
9- تشکیل دار الایتام و سازمان زنان 144)
10- مرکز تحقیقات اسلامی (معهد الدراسات الاسلامیه)
11- الندوه اللبنانیه: این موسسه در واقع موسسه‌ای فرهنگی بود که دانشمندان بزرگ در آن شرکت کرده و به بحث می‌پرداختند.
12- مرکز تفریحات سالم برای نوجوانان
13- حرکت المحرومین
امام موسی صدر در مدت چند سال اقامت خود در لبنان به این نتیجه رسیده بود که جوانان این کشور زمینه‌های مساعدی برای فداکاری و سلحشوری در راه تحقق آرمان‌های مقدس اسلامی دارند. از این‌رو برای سازماندهی، تربیت و تشکل نیروهای بالقوه آنان و آگاهی هر چه بیشتر و بهتر جوانان از جهان بینی و ایدئولوژی اسلامی، اقدام به تاسیس سازمانی به نام حرکت المحرومین نمود تا برای مبارزه اساسی با دشمنان اسلام در منطقه از نیروهای کارآمد، با ایمان و جان برکفی برخوردار باشد. 155) امام موسی صدر در ترسیم خطوط کلی مبادی این حرکت چنین اظهار داشت: حرکت المحرومین از ایمان حقیقی به خدا و انسان و آزادی کامل و کرامت وی نشات گرفته و هرگونه ستم اجتماعی و نظامی، سیاسی و طائفی را طرد نموده و با استبداد و اقطاع و سلطه و تفرقه به جنگ برخاسته است. حرکت المحرومین حرکتی است وطنی که متمسک به سیادت و عظمت وطن و سلامت سرزمین می‌باشد و با استعمار و تجاوزات و مطامعی که متوجه لبنان است مبارزه می‌‌کند 166)
14- سازمان نظامی امل:
امام موسی صدر در یک سخنرانی در سال 1354 هـ.ش مردم لبنان را به تشکیل یک سازمان نظامی دعوت کرد و چنین گفت: دفاع از وطن تنها از وظایف و مسئولیت‌‌های دولت نیست بلکه همه افراد وظیفه دارند از کشور، سرزمین و خانه خویش دفاع نمایند ... و اگر حکومت مسئولیت دفاع از مملکت را مهمل گذارد ضرورت دفاع از گردن ملت ساقط نخواهد شد.177)
هسته اصلی این حرکت را جوانان مدرسه صنعتی جبل عامل و اعضای حرکت المحرومین تشکیل می‌دادند. خصوصیت این افراد این بود که خود طعم فقر و محرومیت را چشیده بودند و دارای اهداف والای مذهبی و انسانی بودند، لذا افرادی بسیار وفادار و دارای آگاهی‌های سیاسی، نظامی، مذهبی بسیار بالا بودند. جنبش امل مرکب از حروف اول سه کلمه افواج، مقاومت، و لبنانی (افواج المقاومت اللبنانیه) می‌باشد و امل یعنی آرزو برای تحقق رسالت اسلامی و ایجاد زمینه جهت حکومت حضرت مهدی (عج)
5- تشکیل مجلس اعلای شیعه: پس از اینکه “طایفه اسلامی سنی” و طایفه درروزیی دارای مجلس و پناهگاهی برای حفظ شئون و موقعیت و صیانت از خود شدند، امام موسی صدر تصمیم گرفت که شیعیان نیز دارای یک مجلس نیرومند و قوی شوند، لذا تلاش‌‌های پیگیری را در این زمینه آغاز نمود. بالاخره کوشش‌های امام موسی صدر به نتیجه رسید و به موجب طرحی که در تاریخ 16/5/1976 به امضای رئیس جمهور لبنان رسید، شیعیان امکان یافتند تا مجلسی را تحت عنوان “المجلس الاسلامی الشیعی الاعلی” تاسیس کنند. امام موسی صدر به عنوان نخستین رئیس این مجلس انتخاب گردید. پاره‌ای از اهداف امام موسی صدر از تشکیل مجلس اعلای شیعه را می‌توان به این شرح عنوان کرد:
1- تنظیم شئون طایفه شیعه و بهسازی هر چه بیشتر اجتماعی و اقتصادی شیعیان
2- قیام و اقدام به یک موقعیت و موقف کامل اسلامی چه از نظر فکری و چه از نظر علمی و چه از نظر مبارزه و جهاد
3- اقدام اساسی جهت عدم تفرقه میان مسلمانان و سعی بلیغ به منظور وصول، وحدت کامل و ... 188) اهمیت این حرکت به حدی است که پاره‌ای از نویسندگان معتقدند که امام موسی صدر اولین فردی بود که موفق به تشکیل حکومت ولایت فقیه شد؛ وقتی که حضرت امام خمینی (ره) بنیانگذار جمهوری اسلامی در سال 48 در نجف اشرف حکومت اسلامی تدریس می‌فرمود و تئوری این طرح عظیم را به شاگردانش می‌آموخت امام موسی صدر در لبنان وارد میدان عمل شده و زمینه‌های حکومت خود را بنیان نهاد و با پشتکار تمام به طور رسمی در سال 1348 این مجلس را افتتاح کرد 199) آیت‌الله محمد ابطحی اصفهانی می‌‌گوید: روزی در نجف خدمت امام گفتم فرض کنید که ان‌شاءالله نظام طاغوت را سرنگون کردید آیا کسی را دارید که در امور کشور بگذارید و او هم بتواند به خوبی از عهده کارها برآید؟ دیدم که به آقا موسی نظر دارند و فرمودند: “آقا موسی رفیق خودت. گفتم موسی و دیگر لبنانی شده است و لبنانی‌ها را رها نمی‌کنند. فرمودند اینها سهل است درست می‌شود 200) این امر خود حاکی از آن‌ است که امام (ره) از اهمیت تلاش‌های امام موسی صدر آگاهی داشته و او را فردی مناسب برای امور کشوری می‌دانسته است.
پی‌نوشتها:
1- هفته نامه بهشت، سال 12، ش 26، ص 8
2- لبنان به روایت امام موسی صدر، علی حجتی مجتبی کرمانی، ص 16
3- امام موسی صدر امید محرومان، عبدالرحیم اباذری، ص 79
4- از گفتگوهای امام موسی صدر با آیت‌الله سیدمحمد باقر صدر، سایت امام موسی صدر
5- عزت شیعه، ص 212 به نقل از شیخ ادیب حیدر
6- رهبری درخشان امام موسی صدر برای شیعیان لبنان، مکتب اسلام، شماره 13
7- لبنان به روایت امام موسی صدر، علی حجتی کرمانی، ص 86
8- مجله سروش، سال 4، ش 161، ص 34
9- امام موسی صدر امید محرومان، عبدالرحیم اباذری، ص 128
10- همان، ص 131 و 132
11- امام موسی صدر، یک عمر حرکت و جنبش، علیرضا شاکر، روزنامه شرق، 13/4/83
12- لبنان، شهید چمران، ص 71
13- همان
14- مجله مکتب اسلام، سال 19، ش 6، ص 54
15- امام موسی صدر، امید محرومان، عبدالرحیم اباذری
16- لبنان به روایت امام موسی صدر، علی حجتی کرمانی، ص 26
17- همان، ص 27
18- لبنان به روایت امام موسی صدر، علی حجتی کرمانی، ص 22
19- امام موسی صدر، اولین حکومت ولایت فقیه، عبدالرحیم اباذری، مجله پزشکی کوثر، ص 18
20- امام موسی صدر، امید محرومان، عبدالرحیم اباذری، ص 227 و 228
شخصیت امام موسی صدر از جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار گرفته است. اندیشه وحدت میان مسلمانان و همزیستی بین ادیان مطرح شده از سوی ایشان کاملا شناخته شده است. اما یکی از ابعادی که درباره ایشان مغفول مانده است عدالت گرایی و اهتمام ایشان به امور محرومین است. امام موسی صدر در شرایطی که جنوب لبنان در فقر و محرومیت زیادی به سر می‌برد، با انجام فعالیت‌های گسترده وضعیت مردم را سامان داد. ایشان با تشکیل مجلس اعلای شیعه موفق به تشکیل اولین حکومت بر مبنای ولایت فقیه شد، در عین حال رابطه خوبی با نظام اسلامی داشت و در نامه‌ای یک هفته قبل از مفقود شدن، انقلاب اسلامی ایران را ادامه دهنده حکومت انبیا خواند، باید اذعان کرد که شخصیت امام موسی صدر هنوز ناشناخته مانده است، شاید یکی از مهمترین علل موفقیت ایشان، اجتهاد پویا براساس فلسفه غایی اسلام بود. اما به علت اینکه بسیاری از یافته‌های فقها، اصولی و فلسفی و در مخالف متحجران قابل فهم افراد و اشخاص نبود، بسیار مورد اعتراض قرار گرفت و تهمت‌های زیادی به ایشان وارد شد. عدم شناخت شخصیت این بزرگوار که امام او را فرزند خود و بازویی قوی برای اسلام می‌دانست. آیت‌الله مشکینی در مورد مظلومیت امام موسی صدر این چنین بیان می‌دارند، یکی از جهات مهمی که بعدها به آن ملتفت شدیم، مظلومیت ایشان (امام موسی صدر) بود. بنده معتقد هستم که مظلومیت ایشان غیر از مظلومیت شهدایی است که ما داریم 11) بسیاری از فعالیت‌های امام موسی صدر مربوط به قبل از تصدی ریاست مجلس اعلای شیعه توسط ایشان است، ایشان علی‌رغم کمبود امکانات و عدم همکاری لازم توسط دولت لبنان، دست به یک نهضت فقرزدایی زد و در این راه موفقیت بسیاری کسب کرد، به نظر می‌رسد که در شرایط فعلی که درباره عدالت و گرایش کمک صرف به محرومین (معلول‌گرایی) و مطالبه از مسئولین (علت گرایی) در این زمینه وجود دارد، بتوان با توجه به تجربه امام موسی صدر راهکار سومی به نام نهضت ملی و همگانی برای محرومیت‌‌زدایی را پیشنهاد کرد، تجربه‌ای که در لبنان به خوبی جواب داد و نشان داد که کمبود امکانات و عدم تجربه مسئولین گرچه یکی از علل به وجود آمدن فقر است، اما تنها علت آن نیست و می‌‌توان با ایجاد یک نهضت محرومیت زدایی و فرهنگسازی آن در درون جامعه، گامی اساسی جهت زدودن فقر از جامعه برداشت. لازم به یادآوری است که رویکرد ما در این نوشته نسبت به شخصیت ایشان جنبه عدالت‌گرایی و فقرزدایی ایشان است. اما باید توجه داشت ابعاد وجودی ایشان بسیار گسترده‌تر از این می‌باشد.
هجرت به لبنان:
آن بعد از شخصیت امام موسی که بیشتر شناخته شده است، فعالیت‌های اجرایی ایشان است. اما باید دانست که ایشان قبل از پرداختن به فعالیت‌های اجرایی، خود را از لحاظ علمی کاملا مجهز ساخته بود. در سال 1320 هـ. ق وارد حوزه علمیه قم شد تحصیلات او در قم، بیش از یک دهه به طول انجامید. ایشان بعد از گذراندن دوره مقدمات و سطوح متوسط و عالی، در درس اساتید بزرگی در اصول و فلسفه و خارج شرکت کرد که پاره‌ای از آنها عبارتند از : امام خمینی (ره )، آیت‌‌الله محقق داماد، علامه طباطبایی، آیت الله حجت کوه کمره‌ای و ... امام موسی صدر به موازات تحصیل در حوزه علمیه در دانشکده حقوق تهران به اخذ درجه لیسانس در حقوق اقتصادی نایل آمد. به دو زبان فارسی و عربی به طور کامل آگاهی یافت. و به زبان‌های فرانسه و انگلیسی آشنا شد مدتی نگذشت که در صف اساتید حوزه علمیه قم وارد شد و به تدریس فقه و اصول و منطق پرداخت 22) پس از فوت مرجع بزرگ سیدعبدالحسین شرف‌الدین، حدود 2 سال وضعیت لبنان بی‌سرو سامان بود. آنان به دنبال رهبری آگاه بودند لذا با ارسال نامه‌ای او را به لبنان دعوت کردند. از طرف دیگر نامه‌ دیگری از سوی رهبر شیعیان جهان، آیت‌الله بروجردی به سید موسی صدر رسید و آن عالم درد آشنا وی را برای قبول این مسئولیت خطیر مکلف کرد 33) از آنجاست که ایشان در سال 1338 هـ ش با ترک حوزه وارد کشور لبنان می‌شوند و ایشان فعالیت‌های خود را در امور اجرایی معطوف می‌دارند. ایشان در همین رابطه و در صحبتی خطاب به آیت الله محمدباقر صدر می‌گوید: پسر عمو هر دو یک هدف داریم منتها دو راه متفاوت برای رسیدن به آن در پیش گرفته‌ایم. من احساس می‌کنم نمی‌توانم در این شرایط بنشینم. احساس می‌کنم که زمانی می‌توانم بیشتر منشا اثر باشم که حرکت نمایم جوان‌ها را باید دریافت. از طرفی حرکت آینده، حرکت علم و دنیای متمدن است نمی‌توان این مقوله را نادیده گرفت. من نمی‌توانم بمانم و باید از اینجا بروم. من با امید به خدا و با توکل به سمت او می‌روم. اما چشم امید ما به شماست تا به عنوان مرجعیت آینده کار ما را آسان کنید 44) در واقع ایشان پرداختن به رسالت تاریخی و انسان ساز خویش را مهمتر از ماندن در حوزه دانست و این‌چنین برای انجام وظیفه به لبنان هجرت کرد. شهید صدر در این باره می‌گوید: اگر پسر عموی من آقا موسی به سنت حوزه پایبند و در نجف باقی می‌ماند، بدون شک مرجع فقیه و علی الا طلاق شیعه می‌شد 55) در کشور لبنان حدود 16 طایفه فعالیت داشتند که هر کدام دارای مذهب رسمی بودند که از جمله آنها می‌توان موارد زیر را نام برد: شیعه، سنی، درروزی (فرقه‌ای مانند اسماعیلیه و فرقه‌ای منحرف) مسیحیان مارونی (طبقه ممتاز کشور که همواره هیئت حاکمه از میان آنان بود) مسیحیان کاتولیک، پروتستان، ارتدوکس و ... در آن زمان شیعیان پس از مسیحیان و اهل تسنن شهروندان درجه سوم محسوب می‌شدند. کارهای کم درآمد به عهده آنان بود و مشاغل پست را در اختیار داشتند. مناطق تحت قلمروی آنان از فقیرترین و عقب‌افتاده‌ترین نقاط لبنان به شمار می آمد و بر اثر کینه‌توزی‌ها و تعصب‌های فرقه‌ای ضد شیعه، پایگاه فرهنگی اجتماعی آنان به قدری تحقیر شده بود که حتی برخی از تازه به دوران رسیده‌ها با مسیحیان و سنی‌ها ازدواج می‌کردند تا این حقارت را ترسیم کنند 66) در واقع شیعیان لبنان با آنکه اکثریت را تشکیل می‌دادند اما مناطق آنان از فقیرترین و محروم‌ترین مناطق لبنان به شمارمی‌رفت و بر اثر کینه‌توزی‌های ضد شیعه در حقارت به سر می‌برد و جوان شیعه که منشا این حقارت‌ها را در شیعه بودنش می‌دید دست به دامان کمونیسم می‌شد و فرهنگ خودش را به شدت می‌‌کوبید. امام موسی صدر در چنین وضعیتی وارد لبنان شد.
فعالیت‌های امام موسی صدر در لبنان:
الف- نسبت به پیروان سایر ادیان:
ایشان برای رسیدن به استقلال واقعی لبنان، وحدت و همکاری همه اقشار از جمله مسیحیان را لازم می‌دانست. لذا ارتباطات زیادی با آنها برقرار کرد و خیلی زود مورد علاقه مسیحیان قرار گرفت. به صورتی که در کلیساها به سخنرانی می‌پرداخت، ایشان در این باره می‌گفت: ما طرفدار ایجاد یک جبهه متحد اسلامی هستیم که به ما امکان دهد از موضع قدرت به سوی هموطنان مسیحی خود دست همکاری را دراز کنیم و همزیستی میان مسلمانان و مسیحیان را که اسرائیل دارد آن را در جهان غیر ممکن جلوه می‌دهد و در نتیجه به وجود آمدن یک فلسطین مستقل را که یهودی، مسلمان و مسیحی در کنار هم زندگی نمایند غیر ممکن و غیر عملی تلقی نماید ممکن سازیم 77) ایشان همچنین با تاکید بر اصل وحدت مسلمانان، ارتباطات زیادی با اهل تسنن برقرار ساخت از آنجا بود که ایشان در نامه‌ای به شیخ حسن خالد یکی از رهبران مذهبی اهل تسنن، بر وحدت کلمه و یکی کردن نیروها و رشد کارایی ها تاکید کرده و بر یکی کردن فقه و انجام کوشش‌های مشترک برای رسیدن به اهداف ناب اسلامی تاکید می‌‌کند 88) حکم فقهی ایشان مبنی بر طهارت اهل کتاب، خود دلیلی آشکار بر تحریف احکام اسلامی در راستای هدف غایی اسلام بود. گرچه در ابتدای امر تصور می‌شد این اقدامات باعث ذلت شیعه می‌شود اما در عمل باعث عزت شیعه شده به گونه‌ای که امام موسی صدر مورد احترام شدید مسیحیان قرارگرفت و در زمینه وحدت اسلامی موفقیت ایشان تا حدی است که گاهی در مسجد الازهر نماز جمعه به جای می‌آورند و ده‌ها هزار مسلمان مصری به ایشان اقتدا می‌کردند.
ب) نسبت به شیعیان:
در این قسمت به بیان اهم فعالیت‌های ایشان می‌پردازیم و بر نقش ایشان در جهت زدودن غبار فقر ومحرومیت از جنوب لبنان تاکید می‌گردد. امام موسی صدر پس از مطالعه وضعیت شیعیان حرکت خود را بر چند محور متمرکز نمود. ایجاد روحیه خودباوری و اعتماد به نفس در شیعیان، پاسخگویی به شبهات و تبیین اسلام و تشیع به زمانی مناسب با فرهنگ قرن 20، اصلاح وضعیت نابسامان اجتماعی اقتصادی و سیاسی شیعیان، اتحاد شیعیان مناطق مختلف لبنان با یکدیگر، ایجاد روحیه مقاومت در برابر تجاوزات صهیونیسم در لبنان. لذا ایشان باتوجه به وضعیت جنوب لبنان، بسیجی همگانی برای محرومیت زدایی از این منطقه آغاز می‌کند که پاره‌ای از اقدامات ایشان را بدین شرح می‌توان عنوان کرد.
1- اصرار بر بازسازی لبنان:
امام موسی که از توطئه‌ اسرائیل برای خالی کردن منطقه جنوب لبنان آگاه بود از همان ابتدای بازسازی مناطق جنوب لبنان تاکید کرد و دولت را مسئول همه عواقب عدم انجام این کارها دانست.
در ابتدای امر گرچه دولت انجام این امر را پذیرفته بود، اما در عمل از ایفای آن سرباز می‌زد اما در پی اعتصاب مردم توسط امام موسی صدر، هیئت حاکمه لبنان در برابر خواسته‌های امام موسی صدر تسلیم شد و مرکزی به نام مجلس جنوب لبنان تشکیل داد امام موسی صدر با مشاهده این موفقیت‌ها گام‌های اساسی‌تری برداشت و یک درخواست 20 ماده‌ای را به دولت لبنان ارائه کرد که مهمترین بندهای آن عبارت بودند از:
1) مسلح کردن جوانان شیعه در جنوب لبنان برای مبارزه با دشمن.
2) ساختن پناهگاه‌ها و سنگرها در همه روستاهای جنوب
3) تقسیم عادلانه شغل‌های دولتی و نظامی
4) جلوگیری از احتکار و ظلم
5) تولید و توزیع ثروت و اجرای عدالت اجتماعی 99)
چون دولت به راحتی تسلیم این تقاضاها نمی‌شد، لذا امام موسی از مردم برای شرکت در یک راهپیمایی با شکوه دعوت کرد و در این راهپیمایی با شکوه طی سخنانی چنین گفت: من تا آخر به صورت جزئی‌ از روح و ضمیر این کشور باقی خواهم ماند که بر سر حکام آن فریاد زده و وجدان خفته آنان را بیدار کنم ... من چگونه راحت باشم در حالی که هر روز عده‌ای در حومه‌های بیروت بی‌خانمان می‌گردند...؟ من چگونه راحت باشم در حالی که هر روز در این منطقه مشکلی وجود دارد؟ ... ما فرزندان خود را آموزش خواهیم داد، یکپا رچه آتش خواهیم شد، تا عزتمان را حفظ کنیم، ناموسمان را حفظ کنیم و وظیفه خود را در پاسداری از این کشور به انجام برسانیم 100)
مدرسه صنعتی جبل عامل:
امام موسی صدر که ریشه فقر فرهنگی را در فقر اقتصادی می‌دانست اقدام به تشکیل مدارس فنی جهت زدودن فقر در جنوب لبنان کرد که یک نمونه از این مدارس جبل عامل بود، به دلیل فقر شدید جبل عامل، استقبال زیادی از این مدرسه شد. بسیاری از جوانان شیعه به این مدرسه ملحق شدند و آموزش دیدند. صنایع فلزی کوچک، تولید شده در این مدرسه به بازار ارائه شد و بدین ترتیب دانش و صنعت، رونق اقتصادی را به جریان انداخت. 111)
4) احیای جمعیت احسان:
این جمعیت اقدام به جمع‌آوری کمک‌های مردمی و توزیع آن میان محرومین کرد و چشم امید محرومان بود. این جمعیت یکی از چندین تشکلی بود که توسط مردم شرف‌الدین در جبل عامل راه‌اندازی شده بود و امام موسی صدر آن را احیا کرد.
5- تاسیس خانه دختران (بیت الفتاه)`
در این مرکز به دختران فقیر و بی‌سرپرست، خیاطی و هنرهای دستی دیگر آموزش داده می‌شد و آنها پس از دیدن آموزش با ایجاد کارگاه هنری و خیاطی در منزل امور زندگی خود و نزدیکان را به خوبی تامین می‌کردند 122)
6- آموزشگاه پرستاری: در این آموزشگاه دخترانی که مدرک دیپلم گرفته بودند پذیرفته می‌شدند و زیر نظر استادان با تجربه، آموزش پرستاری می‌دیدند و پس از فارغ‌التحصیل شدن به مراکز بهداشتی، درمانی و بیمارستان‌ها اعزام می‌شدند و در عین حالی که برای خود و خانواده خود مایه امید و زندگانی بودند، در آن مراکز در خدمت محرومان و بیچارگان قرار می‌گرفتند. 133)
7- مدینه الطب (مرکز پزشکی)
امام موسی پس از مدتی فعالیت‌های بهداشتی را گسترش داد و با ایجاد مدینه الطب زمینه تاسیس درمانگاه و مرکز بهداشت در بسیاری روستاها و مناطق محروم جنوب لبنان را فراهم کرد. کارمندان این درمانگاه‌ها را دانش آموختگان مدینه الطب و آموزشگاه پرستاری که زیر نظر مدینه الطب به فعالیت خود ادامه می‌داد تشکیل می‌دادند.
8- موسسه قالیبافی: این موسسه زمینه اشتغال زنان و تامین درآمد خانواده آنها را فراهم می‌کرد.
9- تشکیل دار الایتام و سازمان زنان 144)
10- مرکز تحقیقات اسلامی (معهد الدراسات الاسلامیه)
11- الندوه اللبنانیه: این موسسه در واقع موسسه‌ای فرهنگی بود که دانشمندان بزرگ در آن شرکت کرده و به بحث می‌پرداختند.
12- مرکز تفریحات سالم برای نوجوانان
13- حرکت المحرومین
امام موسی صدر در مدت چند سال اقامت خود در لبنان به این نتیجه رسیده بود که جوانان این کشور زمینه‌های مساعدی برای فداکاری و سلحشوری در راه تحقق آرمان‌های مقدس اسلامی دارند. از این‌رو برای سازماندهی، تربیت و تشکل نیروهای بالقوه آنان و آگاهی هر چه بیشتر و بهتر جوانان از جهان بینی و ایدئولوژی اسلامی، اقدام به تاسیس سازمانی به نام حرکت المحرومین نمود تا برای مبارزه اساسی با دشمنان اسلام در منطقه از نیروهای کارآمد، با ایمان و جان برکفی برخوردار باشد. 155) امام موسی صدر در ترسیم خطوط کلی مبادی این حرکت چنین اظهار داشت: حرکت المحرومین از ایمان حقیقی به خدا و انسان و آزادی کامل و کرامت وی نشات گرفته و هرگونه ستم اجتماعی و نظامی، سیاسی و طائفی را طرد نموده و با استبداد و اقطاع و سلطه و تفرقه به جنگ برخاسته است. حرکت المحرومین حرکتی است وطنی که متمسک به سیادت و عظمت وطن و سلامت سرزمین می‌باشد و با استعمار و تجاوزات و مطامعی که متوجه لبنان است مبارزه می‌‌کند 166)
14- سازمان نظامی امل:
امام موسی صدر در یک سخنرانی در سال 1354 هـ.ش مردم لبنان را به تشکیل یک سازمان نظامی دعوت کرد و چنین گفت: دفاع از وطن تنها از وظایف و مسئولیت‌‌های دولت نیست بلکه همه افراد وظیفه دارند از کشور، سرزمین و خانه خویش دفاع نمایند ... و اگر حکومت مسئولیت دفاع از مملکت را مهمل گذارد ضرورت دفاع از گردن ملت ساقط نخواهد شد.177)
هسته اصلی این حرکت را جوانان مدرسه صنعتی جبل عامل و اعضای حرکت المحرومین تشکیل می‌دادند. خصوصیت این افراد این بود که خود طعم فقر و محرومیت را چشیده بودند و دارای اهداف والای مذهبی و انسانی بودند، لذا افرادی بسیار وفادار و دارای آگاهی‌های سیاسی، نظامی، مذهبی بسیار بالا بودند. جنبش امل مرکب از حروف اول سه کلمه افواج، مقاومت، و لبنانی (افواج المقاومت اللبنانیه) می‌باشد و امل یعنی آرزو برای تحقق رسالت اسلامی و ایجاد زمینه جهت حکومت حضرت مهدی (عج)
5- تشکیل مجلس اعلای شیعه: پس از اینکه “طایفه اسلامی سنی” و طایفه درروزیی دارای مجلس و پناهگاهی برای حفظ شئون و موقعیت و صیانت از خود شدند، امام موسی صدر تصمیم گرفت که شیعیان نیز دارای یک مجلس نیرومند و قوی شوند، لذا تلاش‌‌های پیگیری را در این زمینه آغاز نمود. بالاخره کوشش‌های امام موسی صدر به نتیجه رسید و به موجب طرحی که در تاریخ 16/5/1976 به امضای رئیس جمهور لبنان رسید، شیعیان امکان یافتند تا مجلسی را تحت عنوان “المجلس الاسلامی الشیعی الاعلی” تاسیس کنند. امام موسی صدر به عنوان نخستین رئیس این مجلس انتخاب گردید. پاره‌ای از اهداف امام موسی صدر از تشکیل مجلس اعلای شیعه را می‌توان به این شرح عنوان کرد:
1- تنظیم شئون طایفه شیعه و بهسازی هر چه بیشتر اجتماعی و اقتصادی شیعیان
2- قیام و اقدام به یک موقعیت و موقف کامل اسلامی چه از نظر فکری و چه از نظر علمی و چه از نظر مبارزه و جهاد
3- اقدام اساسی جهت عدم تفرقه میان مسلمانان و سعی بلیغ به منظور وصول، وحدت کامل و ... 188) اهمیت این حرکت به حدی است که پاره‌ای از نویسندگان معتقدند که امام موسی صدر اولین فردی بود که موفق به تشکیل حکومت ولایت فقیه شد؛ وقتی که حضرت امام خمینی (ره) بنیانگذار جمهوری اسلامی در سال 48 در نجف اشرف حکومت اسلامی تدریس می‌فرمود و تئوری این طرح عظیم را به شاگردانش می‌آموخت امام موسی صدر در لبنان وارد میدان عمل شده و زمینه‌های حکومت خود را بنیان نهاد و با پشتکار تمام به طور رسمی در سال 1348 این مجلس را افتتاح کرد 199) آیت‌الله محمد ابطحی اصفهانی می‌‌گوید: روزی در نجف خدمت امام گفتم فرض کنید که ان‌شاءالله نظام طاغوت را سرنگون کردید آیا کسی را دارید که در امور کشور بگذارید و او هم بتواند به خوبی از عهده کارها برآید؟ دیدم که به آقا موسی نظر دارند و فرمودند: “آقا موسی رفیق خودت. گفتم موسی و دیگر لبنانی شده است و لبنانی‌ها را رها نمی‌کنند. فرمودند اینها سهل است درست می‌شود 200) این امر خود حاکی از آن‌ است که امام (ره) از اهمیت تلاش‌های امام موسی صدر آگاهی داشته و او را فردی مناسب برای امور کشوری می‌دانسته است.
پی‌نوشتها:
1- هفته نامه بهشت، سال 12، ش 26، ص 8
2- لبنان به روایت امام موسی صدر، علی حجتی مجتبی کرمانی، ص 16
3- امام موسی صدر امید محرومان، عبدالرحیم اباذری، ص 79
4- از گفتگوهای امام موسی صدر با آیت‌الله سیدمحمد باقر صدر، سایت امام موسی صدر
5- عزت شیعه، ص 212 به نقل از شیخ ادیب حیدر
6- رهبری درخشان امام موسی صدر برای شیعیان لبنان، مکتب اسلام، شماره 13
7- لبنان به روایت امام موسی صدر، علی حجتی کرمانی، ص 86
8- مجله سروش، سال 4، ش 161، ص 34
9- امام موسی صدر امید محرومان، عبدالرحیم اباذری، ص 128
10- همان، ص 131 و 132
11- امام موسی صدر