تواضع در برابر متمکنان، یا ذلت مدیران

مهدی بستان‌آبادی
گذشت که تواضع بر همگان لازم و پسندیده است، ولی بر مدیران و دولتمردان و مسئولان حکومت واجب تر و ضروری تر و مشاهده آن در قدرتمندان، زیباتر و پسندیده تر است. چرا که تواضع مدیران خصوصا برای زیردستان خویش از نوع تواضع اضطراری و قهری و از باب نبود هیچ طریقی برای کبرورزی نبوده بلکه تواضع اختیاری و انتخابی بوده و در شرایطی می باشد که ایشان علیرغم بهره مندی از زمینه و ابزار و امکانات مناسب برای تکبر، خویش، از روی اختیار و انتخاب، تواضع را بر می گزیند. اینجاست ته این عمل، برترین کارهاست.
از راهکارهای موثر پیامبر اکرم(ص) به عنوان بارزترین ویژگی مدیران اسلام، برای برقراری صمیمیت و دوستی با دیگران، تواضع و فروتنی است. از عوامل گریز انسانها از یکدیگر، سرکشی و تکبر و خودخواهی و خودبینی است. بر این اساس، فروتنی و تواضع، مایه دوستی و مهرورزی است.
بنیادی ترین نکته برای تمامی افراد و بالاخص مدیران و مسئولان در امر تواضع و فروتنی، لزوم تطهیر و خلوص نیت در تواضع و توجه به تبعیت از فرامین حضرت حق و کسب رضایت وی در اعمال می باشد. مدیری که با نیت خالص و به جهت تقرب به خدا فروتنی در برابر خلق خدا را پیشه می نماید هیچگاه نمی بایست گمان نماید که با این کار، خود را تحقیرکرده و شخصیت خویش را خوار شمرده است، بلکه تواضع مایه سربلندی و عزت در پیشگاه الهی است، زیرا عمل کردن به فرمان اوست. در نظر مردم نیز همین گونه است به این دلیل که آنها تواضع را نشان عظمت و بزرگی شخصیت و بلندی روح انسان می دانند. پیامبر خدا (ص) می فرماید: «همانا تواضع مایه رفعت و بلندی مقام است. پس تواضع کنید تا خداوند شما را رفعت دهد.»
حضرت رسول (ص) در این خصوص می فرمایند: «هرکه برای خدا تواضع کند، خداوند او را رفعت دهد.» نیز حضرتشان در روایتی دیگر می فرمایند: «خداوند به پنج دسته از انسانها به فرشتگان مباهات می کند: مجاهدان (راه خدا)، فقرا (و نیازمندانی که دین خود را به دنیا نمی فروشند) و آنها که به خاطر خدا تواضع می کنند و ثروتمندانی که بی منت به مستمندان کمک می نمایند و کسی که در خلوت از خوف خدا گریه می کند!»
برآیند بحث فوق آنکه، یکی از ملاک های شناخت تواضع صحیح و تمیز آن با تواضع و فروتنی نادرست و جاهلانه، خالص بودن نیت در آن برای خداوند و جلب رضایت حضرت حق می باشد. علاوه بر آن، ملاک دیگری که آموزه های اسلام در خصوص شناخت تواضع صحیح و تمیز آن با تواضع و فروتنی نادرست و جاهلانه به دست می دهد آن است که تواضع فرد در برابر دیگران هیچگاه نمی بایست منجر به تحقیر فرد و سبک و موهون شدن وی در برابر انظار و پایمال گشتن کرامت انسانی وی گردد. نکته کلیدی آنکه در عین تواضع، شخصیت اجتماعی انسان می بایست ضایع نشده و خوار و ذلیل و بی مقدار نگردد. اگر تواضع به صورت صحیح انجام شود نه تنها چنین اثری نخواهد داشت بلکه به عکس باعث ارزشمندتر شدن فرد در جامعه می گردد. به همین دلیل در روایات اسلامی از امیرمومنان علی(ع) آمده: «بالتواضع تکون الرفعه ؛ تواضع انسان را بالا می برد!»
با توجه به دو ملاک فوق، در فرهنگ اسلامی، فروتنی و تواضع در مقابل مستکبران، فرومایگان و توانگران و متمکنین، در بسیاری موارد صحیح و اخلاقی نمی باشد. تواضع ظاهری در برابر این سه دسته و انواع مشابه آنها از افراد جامعه، بطور معمول به چند هدف صورت می پذیرد:
 1- به جهت ترس از وارد گشتن آسیب و لطمه مالی یا جانی و یا عرضی از سوی ایشان بر خود؛
2- به هدف سوء استفاده از خوی رذالت و بی دینی فرومایگان و اشرار در جهت نیل به اهداف و برنامه های شخصی یا گروهی؛
3- استفاده از توان و قدرت مالی متمکنین و ثروتمندان در جهت ارضای شهوت، پول پرستی و حس زراندوزی خویش و استفاده از امکانات مادی در دست این افراد در راستای رسیدن به خواسته ها و مطامع فردی یا حزبی یا گروهی و... مشاهده می شود که اولا اهداف افراد برای تواضع در برابر این سه دسته، اهدافی است که نیت فرد را به نیتی کاملا غیر الهی و ناخالص تبدیل می نماید؛ ثانیا منجر به ذلت و خواری فرد در برابر ایشان می گردد.
متاسفانه در برخی رده های مدیریتی کشور شاهد آن می باشیم که مدیران به هدف تمتع و برخورداری از توان و قدرت مالی افراد متمکن و ثروتمند، با این دست از افراد بسیار متواضعانه، مودبانه و فروتنانه برخورد نموده، با تمام توان تلاش می نمایند که رضایت خاطر ایشان را جلب نموده و عملکرد سازمان تحت امر این مدیر کوچکترین رنجش خاطری برای این متمکنین ایجاد ننماید. اما همین مدیران در برابر افرادی با تمکن مالی متوسط و پایین بسیار متکبرانه برخورد نموده و از دسترس مردم قرار دادن خویش امتناع می ورزند. امیرمومنان(ع) فرمود: «هر کس نزد توانگری رود و به خاطر ثروتش برایش فروتنی کند دو سوم دینش از میان رفته است.»