اوباما و معادلات چند مجهولى خاورمیان

بصیرت: در حالیکه جهانیان منتظر آغاز دوره ریاست جمهورى باراک اوباما در آمریکا و آغاز دوره اى جدید در مذاکرات صلح خاورمیانه هستند، کمیته چهارجانبه صلح خاورمیانه با انتقاد از سیاست شهرک سازى اسراییل به نشست خود در شرم الشیخ مصر پایان داد. این نشست در حالى پایان یافت که با انتخاب اوباما نوعى خوشبینى در میان جهانیان درباره رسیدن به صلح در خاورمیانه به وجود آمده است. اما آیا رسیدن به صلح در خاورمیانه در حالیکه گروه هاى فلسطینى خود درگیر اختلافات داخلى هستند امکان پذیر خواهد بود؟ اما موضوع فقط اختلاف موجود در میان گروه هاى فلسطینى نیست که امکان رسیدن به صلح را در خاورمیانه به حداقل میزان ممکن رسانده بلکه شهرک سازى رژیم صهیونیستى نیز مسئله اى است که مذاکرات صلح را در خاورمیانه با مشکل مواجه ساخته است.
نشست کمیته چهارجانبه در شرم الشیخ در حالى پایان یافت که بان کى مون دبیرکل سازمان ملل متحد در این نشست طى گزارشى اعلام کرد اسراییل با ادامه شهرک سازى در کرانه باخترى و نابودى منازل فلسطینى ها و احداث راه هایى براى استفاده شهرک نشینان یهودى و ایجاد موانع در رفت و آمد فلسطینى ها، قانون جهانى حقوق بشر را نقض مى کند. بان کى مون تصریح کرد ۳۳ درصد شهرک ها در اراضى متعلق به فلسطینى ها ساخته شده است. بان کى مون در گزارش خود از ادامه محاصره اقتصادى غزه انتقاد کرد و احداث دیوار حائل را نیز مانع بهره مندى فلسطینى ها از حق آموزش دانست. این نشست با حضور وزراى خارجه روسیه، امریکا، رژیم صهیونیستى ،خاویر سولانا مسئول سیاست خارجى اتحادیه اروپا و محمود عباس رئیس تشکیلات خودگردان برگزار شد. به اعتقاد بسیارى از تحلیلگران نشست کمیته چهارجانبه حاصلى نداشته و تنها بر ادامه روند مذاکرات تاکید کرده است. این نشست در شرایطى برگزار شد که اجلاس مربوط به آشتى گروه هاى فلسطینى در قاهره به درخواست حماس و برخى گروه هاى فلسطینى به تعویق افتاده بود.
دلیل تشکیل نشدن این اجلاس آن بود که جنبش حماس در اعتراض به عملکرد دولت خودگردان مبنى بر بازداشت تعدادى از اعضاى این گروه از حضور در قاهره خوددارى کرد.
طرفداران فتح نیز حماس را به بهانه جویى متهم مى کنند و مى گویند اساساً چنین موضوعى وجود نداشته یا در حدى نیست که بتواند مانع نشست مشترک گروه هاى فلسطینى باشد. قاهره با اعلام به تعویق افتادن گفت وگوهاى قاهره گفت: «فرصت از دست رفت.» پیش از این سران برخى کشورهاى عرب تهدید کرده بودند گروهى را که مانع اجراى این گفت وگوها شود تحریم خواهند کرد. سه گروه حماس، جهاد اسلامى و جبهه خلق براى آزادى فلسطین از شرکت در اجلاس قاهره امتناع کرده بودند.
اما وظیفه باراک اوباما به عنوان کسى که جهانیان از او انتظار دارند تا مسئله خاورمیانه را به عنوان یکى از اولویتهاى سیاست خارجى خود قرار دهد چیست و آیا خوشبینى مردم جهان به تغییراتى که این جوان سیاه پوست وعده آن را داده به حقیقت مى پیوندد؟
صرف نظر از آن که پیشینه اوباما چه احساسى را در مردم خاورمیانه ایجاد مى کند چنین خوش بینى هایى ممکن است به دلیل مشکلات موجود بر سر راه یافتن راه حل هایى موثر براى مناقشات پیچیده و متعدد خاورمیانه خیلى زود رنگ ببازد.
کاندولیزا رایس، وزیر امور خارجه دولت جورج بوش، رئیس جمهور کنونى آمریکا شاید براى آخرین بار در طول دوران وزارت خود هفته گذشته به خاورمیانه سفر کرد تا با هدف به جریان انداختن پروسه صلح از چند پایتخت منطقه اى دیدار کند، اما مناقشه فلسطینى ها و اسراییل ممکن است در صدر فهرست برنامه کارى دولت بعدى آمریکا نباشد.
معین ربانى، از محققان ارشد موسسه تحقیقات فلسطین در امان، پایتخت اردن مى گوید: هیچ نشانى براى این که انتظار داشته باشیم تغییرى عمده در سیاست هاى خاورمیانه اى کاخ سفید ایجاد شود به چشم نمى خورد. او با اشاره به این که دولت بعدى آمریکا قادر نیست به ناگاه تغییرى ۱۸۰ درجه اى در خط مشى خاورمیانه اى خود ایجاد کند، مى افزاید: اوباما احتمالا به این استنتاج خواهد رسید که بهتر است اول به مسائل و دغدغه هاى مهم ترى چون عراق و افغانستان بپردازد که ارتش آمریکا را به طور مستقیم درگیر کرده است.
اوباما از نگاه برخى در جهان عرب مى تواند نماد بازگشت ایالات متحده به موضع یک میانجى عادل و بى طرف در منازعه اعراب - اسراییل باشد که زمانى تصویر مطلوب جوامع عربى بود اما در دوران زمامدارى ۸ ساله بوش این تصویر به شدت مخدوش شد تا آنجا که اکنون بسیارى از کشورهاى عرب خاورمیانه به وضوح از ایالات متحده به عنوان حامى پر و پا قرص اسراییل یاد مى کنند.
این در حالى است که لااقل در طول رقابت هاى انتخاباتى اخیر آمریکا مواضعى که از سوى اوباما در قبال خاورمیانه مطرح شد تفاوت بنیادینى با آنچه رقیب جمهوریخواهش مى گفت، نداشت. به اعتقاد ربانى این تفاوت ها به استثناى پافشارى اوباما بر تعیین جدول زمانى خروج نیروهاى آمریکایى از عراق به قدرى اندک بود که به راحتى قابل تشخیص نبودند.
با این وجود صهیونیست ها نگران تغییر سیاست در چند حوزه کلیدى هستند که ایران یکى از مهم ترین آنها است. اگرچه دولت بوش از برخورد چکشى و خصمانه با برنامه هسته اى جمهورى اسلامى حمایت مى کرد و به طور تلویحى حامى حمله اسراییل به تاسیسات غنى سازى ایران بود، اوباما اعلام کرده پیش از هر گزینه دیگرى خواستار ادامه گفتگوها با ایران است.
احتمال آغاز مذاکرات بین تهران و واشنگتن موجبات نگرانى حاکمیت اسراییل را فراهم آورده است تا آنجا که زیپى لیونى، وزیر امور خارجه این رژیم و رئیس حزب حاکم کادیما گفته ابراز تمایل اوباما به مذاکره با ایران ممکن است نشانى از ضعف آمریکا تلقى شود.
لیونى در اظهاراتى تحریک کننده در گفتگو با رادیو اسراییل تاکید کرده بود گرایش به رایزنى و مذاکره آن هم پس از اعمال تحریم ها در منطقه اى چون خاورمیانه به ضعف تعبیر مى شود. او در پاسخ به این سوال که آیا او و محافل سیاسى تل آویو از مذاکره تهران - واشنگتن حمایت خواهد کرد یا نه به صراحت پاسخ منفى داد.
پیش از آن که دولت جدید آمریکا بتواند اقدامى در جهت تقویت صلح در منطقه انجام دهد باید مشخص شود طرف هاى درگیر در منازعات متعدد خاورمیانه چه مواضعى دارند. بى شک نامزدهاى احراز پست نخست وزیرى اسراییل در انتخابات پارلمانى ۱۰ فوریه این رژیم درگیر جنگ تبلیغاتى انتخاباتى تمام عیارى خواهند شد.
لیونى که نماینده گروه هاى چپگراى متمایل به میانه اسراییل تلقى مى شود حامى مذاکره با فلسطینیان با هدف دستیابى به راه حل نهایى براى منازعه اعراب- اسراییل است در حالى که بنیامین نتانیاهو، رهبر حزب راستگراى لیکود و رقیب اصلى او در انتخابات به صراحت با دیدگاه هاى او در این زمینه مخالفت مى ورزد.
این در حالى است که فلسطینى ها در آن سوى ماجرا در مورد کادر رهبرى خود دچار اختلاف هستند. هرچند فتح و حماس قرار بود یکشنبه این هفته در نشست آشتى ملى با میانجیگرى دولت مصر در قاهره، پایتخت این کشور شرکت کنند اما ادامه اختلاف نظرها بین دو طرف موجب شد شکل گیرى این مذاکرات تا زمانى نامشخص در آینده به تعویق افتد. علاوه بر این دوران مسئولیت محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان در ماه ژوئیه به پایان مى رسد و هرچند او لااقل تا این مقطع نامزد احراز دوباره این پست نشده است ، برگزارى انتخابات در شرایط کنونى ممکن به نظر نمى رسد.
گفت وگو با حماس؟
اوباما براى دیدار و رایزنى با رهبران کشورها و گروه هایى که در دوران زمامدارى بوش در مسیر تقابل با واشنگتن قرار گرفتند ابراز آمادگى کرده است اما خیلى ها در مورد گزینه ملاقات او با نمایندگان حماس ابراز تردید مى کنند.
به اعتقاد کارشناسان در وهله اول باید مشخص شود فهرست مطالبات اسراییل و فلسطینى ها چیست و این که دو طرف براى دستیابى به صلح تا چه حد حاضر به کوتاه آمدن از خواسته هاى خود هستند. نکته اصلى ایجاد این دیدگاه در دو طرف است که راهى براى مصالحه ادامه حیات مسالمت آمیز دو طرف در کنار هم وجود دارد.
تلاش هاى دیرینه براى ترغیب دو طرف به قبول این که راهى براى مصالحه وجود دارد با توجه به اقدامات سرکوبگرانه صهیونیست ها نتیجه چندانى در بر نداشته و دقیقا به همین دلیل بعید است اوباما با ورود به بحران فلسطینیان و اسراییل جایگاه دولتش نزد لابى هاى قدرتمند صهیونیستى در آمریکا را متزلزل کند.برداشتى که در گذشته از میانجى گرى بى طرفانه در منازعه خاورمیانه استنباط مى شد اعمال فشار واشنگتن بر تل آویو براى در پیش گرفتن سیاست هاى متعادل بود اما امروز لابى صهیونیست ها و لابى مسیحیان تندرو نگاه متفاوتى به منازعه خاورمیانه دارند و دست بر قضا به قدرى قدرت گرفته اند که کسى نمى تواند با بى توجهى از کنار آنها بگذرد.
یکى از نمادهاى مشخص کننده نحوه برخورد دولت اوباما با منازعات خاورمیانه اشخاصى خواهند بود که به وزارت امور خارجه و پست مشاور امنیت ملى کاخ سفید مى رسند. تا این مقطع کسانى چون دنیس راس، فرستاده ارشد ایالات متحده به خاورمیانه در دوران زمامدارى کلینتون و رام امانوئل، از نمایندگان کنگره که ریاست کارکنان کاخ سفید را بر عهده گرفته اند به علاوه دانیل کورتزر، سفیر پیشین آمریکا در اسراییل به عنوان نامزد احراز این پست ها معرفى شده اند که دست بر قضا هیچ یک حامى مذاکرات صلحى عادلانه نبوده اند.