دیاله، معادله‌ای چند مجهولی در امنیت عراق

بصیرت: استان دیاله در شرق عراق، از جمله مناطق پرآشوب و مملو از خشونتی است که برای همه طرف‌های درگیر در اوضاع عراق اعم از کردها، عرب‏ها، آمریکایی‏ها، دولت مرکزی عراق و حتی القاعده و رسانه‌های عرب منطقه از جذابیت بالایی برخوردار است.
از همین رو، اوضاع این منطقه که تا دو ماه پیش به دو بخش شمالی امن و جنوب ناامن تقسیم می‌شد، به رغم گستردگی عملیات پاکسازی ارتش عراق، با ابهام و همراه با پیچیدگی‌هایی روبه رو شده است.
تنش‌ها در این استان از حدود دو ماه پیش، هنگامی که ارتش عراق در ادامه عملیات بزرگ پاکسازی علیه القاعده که از آن به عنوان آخرین صحنه نبرد با تروریسم در عراق یاد شده بود، شکل گرفت، زمانی که نیروهای عراقی به اطراف خانقین، شهر نفت خیز شمال این استان نزدیک شدند.
خانقین و مناطق اطراف آن به ویژه جلولا، مدت‌ها در اختیار پیشمرگان کرد عراقی محلی بود و کنترل آن را برعهده داشتند. این منطقه از امنیت بیشتری نسبت به مناطق مرکزی و جنوبی از جمله بعقوبه مرکز استان و مقدادیه و خان بنی سعد برخوردار بود.
کردهای عراق که انتظار دارند با اجرای ماده ‪ ۱۴۰قانون اساسی و انجام همه پرسی، خانقین را همچون کرکوک به منطقه کردستان عراق منضم کنند، با نزدیک شدن نیروهای دولتی برآشفته شده و خواستار عدم ورود این نیروها به منطقه شدند.
در مقابل دولت مرکزی نیز از کردها خواست تا سریعا به خارج از منطقه ممنوعه مربوط به ‪ ۱۹۹۱که شامل سه استان کردنشین شمال عراق می‌شد، عقب نشینی کنند.
کشمکش‌ها در این خصوص ادامه یافت تا اینکه نوری المالکی نخست وزیر عراق اواسط شهریور گذشته درخواست برگزاری یک نشست اضطراری در شورای سیاسی امنیت عراق را مطرح کرد که یک روز بعد به دلیل حاضر نشدن اعضای این شورا که متشکل از رییس جمهوری، معاونان رییس جمهوری، رییس پارلمان، نخست وزیر و سران فراکسیون‌های مجلس است، این ابتکار نخست وزیر ناکام ماند.
در ابتدا، بحث‌ها صرفا پیرامون این موضوع بود که چه کسی امنیت خانقین را در کنترل داشته باشد و رهبران سیاسی سعی داشتند بحران را کم اهمیت جلوه دهند.
به طوری که عبدالکریم خلف سخنگوی وزارت کشور عراق در یک نطق تلویزیونی اواخر شهریور خود اعلام کرد که چالش امنیتی جدی در دیاله وجود ندارد.
وزیر دفاع کرد عراق - عبدالقادر العبیدی- نیز گفت که بحران خانقین یک بحران ساخته رسانه‌ها است و مشکل خانقین را نیز به خاطر عدم هماهنگی میان دولت مرکزی و مسوولان محلی کردستان دانست.
اما، جریانات خانقین از هنگامی که بحث و جدل‌های لفظی با چند عملیات خشونت بار، البته نامشخص و مشکوک همراه شد، با لحن تندتری روبه رو شد، بطوری که برخی جریان‌های سیاسی با دیده مشکوک به حضور پیشمرگان کرد در خانقین و مناطق اطراف آن توجه کردند. تندترین و آشکارترین موضع را خلف علیان رییس شورای گفت وگوی ملی عراق اتخاذ کرد و پیشمرگان را به قتل، آدم ربایی و برهم زدن ترکیب جمعیتی با جابجایی اهالی منطقه متهم کرد.
در مقابل، کردها که ابتدا در اظهارات ملایم خود بر رایزنی و گفت وگو برای حل وفصل مساله خانقین تاکید می‌ورزیدند، انتظارات و اهداف خود را آشکارتر و عیان تر و با لحن تهدید بیان کردند.
عدنان المفتی رییس پارلمان کردستان عراق، کشورهای عربی و منطقه را در خصوص بحران خانقین متهم و بحران و اختلافات موجود را زنگ خطر برای عراق توصیف کرد.
مسعود بارزانی رییس دولت محلی کردستان عراق نیز از انگیزه‌های سیاسی در پشت بحران خانقین سخن گفت و به صراحت افزود: اعزام ارتش به خانقین و جلولا در چارچوب مبارزه با تروریسم و عملیات پاکسازی ارتش عراق نبود.
او حتی گفت که کردها با رژیم صدام حسین فقط بر سر کرکوک مشکل داشته اند و خانقین در آن زمان جزیی از کردستان عراق محسوب می‌شد.
لحن تهدید آمیز در روزهای بعد تشدید شد بطوری که ملا بختیار عضو دفتر سیاسی اتحادیه میهنی کردستان عراق صریحا و آشکارا گفت که اگر خانقین به کردستان ملحق نشود، اوضاع منطقه وخیم خواهد شد.
محمد ملا حسن فرماندار کرد خانقین نیز هشدار داد که اگر دولت به مخالفت با الحاق خانقین به کردستان ادامه دهد، منطقه دستخوش خشونت و تنش خواهد شد.
در همین شرایط بود که درگیری‌های مشکوک در طراف خانقین با یک بمب گذاری در مسیر گشت نیروهای پیشمرگان کرد در ‪ ۲۳شهریور کلید خورد، حادثه ای که در آن ‪ ۹پیشمرگ کشته شدند.
متعاقب آن ‪ ۲۶شهریور در یک بمب‌گذاری در مسیر گشتی پلیس عراق در منطقه جلولا چهار پلیس عراق کشته شدند.
این تنش‌های مسلحانه که مشخص نبود میان چه طرف‌هایی است، در دو روز گذشته ابعاد تازه‌ای یافته است، بطوری که رسانه‌های عراقی شنبه شب از یک درگیری میان پیمشرگان کرد با نیروهای امنیتی عراق در جلولا خبر دادند و اعلام کردند که از دو طرف دو تن کشته شده اند.
متعاقب آن خبر دیگری در خبرگزاری‌های بین‌المللی مبنی بر کشته شدن یک شخصیت سیاسی کرد در جلولا منتشر شد. در خبر آمده بود که ریا قحطانی با آتش سلاح گرم نیروهای پلیس این شهر به قتل رسیده است.
اخبار دیگری نیز در برخی رسانه‌های خبری مبنی بر وقوع درگیری‌های شدید میان کردها و پلیس عراق منتشر شد که عبدالکریم خلف شامگاه شنبه به آن واکنش نشان داد و آن را تکذیب کرد و گفت: مساله درگیری و تیراندازی در جلولا موضوعی جنایی بوده است، البته بدون توضیحات بیشتر.
منابع رسمی، درباره این عملیات کمین و بمب‌گذاری های مشکوک و عوامل آن تنها در حد خبر اظهار نظر کردند و این درحالی بود که جنگجویان القاعده نیزبر وسعت و دامنه تحرکات خود افزوده و در شدیدترین اقدام، عملیات کمینی را در حومه بعقوبه مرکز استان دیاله به اجرا گذاشتند که گفته شد در جریان آن دست کم ‪ ۳۵پلیس کشته شدند.
در بحبوحه این بحث و جدل ها، مقامات آمریکایی به ویژه در اواخر شهریور ماه هنگامی که دیوید پترائوس فرمانده پیشین نظامیان آمریکایی در عراق جای خود را به ژنرال ریموند اودیرنو می‌داد، نسبت به اوضاع عراق که طی ماه‌های گذشته بهبودی قابل ملاحظه‌ای یافته بود، اظهارات بدبینانه و هشدار آمیزی را مطرح کرده بودند.
پترائوس، رابرت گیتس وزیر دفاع آمریکا و حتی رایان کروکر سفیر آمریکا ، در شرایطی که دولت مالکی و فرماندهان عملیات ارتش عراق ازموفقیت‌های خود در پاکسازی استان دیاله و بهبود اوضاع بغداد سخن می‌گفتند، بازگشت به اوضاع امنیتی در سال‌های ‪ ۲۰۰۶را محتمل دانستند.
البته کمتر کسی در عراق حاضر است، ربطی میان آن هشدارهای مقامات آمریکایی با ناکامی‌هایی که در امضای توافقنامه امنیتی با عراق، برای آمریکایی‌ها بوجود آمد، قائل شود. حتی اگر تنها چند روز بعد، درگیری‌های لفظی کردها با دولت مرکزی یکباره لحن خصمانه گرفته و به خشونت کشیده شود و القاعده نیز تحرکات خود را تشدید کند.
به هرحال، تحلیل اوضاع استان دیاله، به خاطر عوامل مختلف کمی دشوار به نظر می‌رسد و ساده انگارانه است که برخی حوادث آن را در چارچوب اوضاع کلی عراق ارزیابی کنیم .
عوامل مهم زیادی در بروز تنش‌ها در این استان جنجالی سهم دارند، از جمله ترکیب جمعیتی آن و تنوع قومی و مذهبی در این استان. اما عوامل مهم دیگری مانند مطالبات کردها و پراکندگی قومی را در این منطقه نباید کم اهمیت شمرد.
با این اوصاف مساله امنیتی در استان دیاله را می‌توان در چند بخش مورد بررسی قرار داد، بخش‌هایی که دولت عراق سعی دارد، حاکمیت و کنترل خود را را بر آنها اعمال کند.
- پادگان اشرف در استان دیاله ، قرارگاه اصلی منافقین در عراق که دولت عراق گام‌های بلندی برای اعمال حاکمیت بر این منطقه طی دو ماه گذشته برداشت و آن را از آمریکایی‌ها تحویل گرفت .
- تلاش دولت عراق برای گرفتن مسوولیت امنیتی کامل منطقه ازآمریکایی ها که به نظر می‌رسد اهداف نامشخصی را دراین منطقه و روند اوضاع امنیتی آن در دستور کار دارند و دولت عراق سعی کرده است با انجام عملیات پرقدرت در این منطقه، آن را بطور کامل زیر نظر دولت مرکزی در آورد.
- مناطق مرکزی و جنوبی استان دیاله که عمدتا محل حضور نیروهای القاعده است و آنها این استان را به عنوان نقطه کانونی اهداف خود در عراق برگزیده و از آن به عنوان پایتخت دولت اسلامی خود یاد می‌کنند. دولت عراق طی دو ماه گذشته با انجام عملیات بزرگ پاکسازی، تلاش کرده است که این مهمترین پایگاه تروریست‌ها در عراق را در هم کوبیده و کنترل استان را بطور کامل در اختیار بگیرد.
البته، به نظر می‌رسد با بحران خانقین و جدل‌هایی که میان دولت مرکزی و کردها ایجاد شده ، القاعده مجددا تحرکات خود را افزایش داده و حتی این احتمال وجود دارد که بار دیگر با سازماندهی جدید بتوانند دردسرهای تازه ای برای دولت عراق ایجاد کند.
- مناطق شمالی و شمال شرقی که عمدتا در اختیار پیشمرگان کرد است و دولت عراق در جریان عملیات پاکسازی منطقه، به مهمترین شهر آن یعنی خانقین نزدیک شد نیز از اهداف دولت عراق است تا حاکمیت خود را بر این منطقه نیز گسترش و بسط دهد.
اکنون به نظر می‌رسد با توجه به دشواری تحلیل اوضاع استان دیاله، به ویژه به خاطر عوامل پیدا و پنهان و پشت پرده آن، دولت عراق در روند اعمال حاکمیت بر سراسر عراق، در استان دیاله با چالش جدی روبه رو شده است، اگر چه گمانه زنی درباره اینکه چه کسانی از بحران خانقین سود می‌برند کار چندان دشواری نیست، اما سرانجام کار دراین استان و مخاطرات آن را به سختی بتوان پیش بینی کرد. به ویژه آنکه غلبه گرایش‌های قومی و مذهبی بر گرایش های ملی در این منطقه، کار را بیش از حد انتظار دشوار می‌سازد.