آسیب‌شناسی حیات طیبه (بخش دوم و پایانی)

علی خانی
«من عمل صالحاً من ذکر أو أنثی و هو مومن فلنحیینه حیاه طیبه و لنجزینهم أجرهم بأحسن ما کانوا یعملون» (نحل/97)
یکی از عواملی که موجب آسیب پذیری حیات معنوی است، پیروی از تمایلات نفسانی و سرگرم شدن به مشتهیات است. خداوند متعال در آیه 3 سوره انبیاء بعد از آنکه بی خبران و غافلان را رویگردان از قیامت و حساب خدا معرفی کرده است، فرموده: «اینان پندهای الهی را به بازی و شوخی گرفته اند» سپس می فرماید: «لاهیه قلوبهم» دلهای این ها به لهو مشغول است، مشغول خواهش های نفسانی و پیروی از هواهای حیوانی. اینان به جای تبعیت از خدا فرمانبر هوا شده اند و هوای نفس خود را اله و معبود خویش قرار داده اند: «ارایت من اتخذ الهه هواه» (فرقان/43) اینان بواسطه پیروی از نفسانیت خود، اعمال زشتشان در نظرشان زیبا جلوه کرده است و آیات و بینات و هدایت الهی را به کناری زده و خود را به مقام حیوانیت تنزل داده اند: «و الذین کفروا یتمتعون و یاکلون کما تاکل الانعام أفمن کان علی بینه من ربه کمن زین له سوء عمله و اتبعوا اهواءهم» (محمد/12-14). بنا به تصریح قرآن، اگر انسان بر خلاف دعوت سرشت پاک الهی خویش، پیرو هواها و خواهش های نفسانی خود بوده و به تمتعات دنیوی سرگرم باشد، به تدریج از یاد خدا غافل شده و انجام کارهای ناشایست برای او عادی می شود: «ولکن متعتهم و اباءهم حتی نسوا الذکر و کانوا قوماً بوراً» (فرقان/18) در آیه ای دیگر، خداوند متعال حضرت داود را مخاطب قرار داده و ضمن بیان مقام والایش، وی را از مهمترین خطری که ممکن است تهدیدش کند، برحذر داشته، می فرماید: «لاتتبع الهوی فیضلک عن سبیل الله ان الذین یضلون عن سبیل الله لهم عذاب شدید بما نسوا یوم الحساب؛ پیروی از هوای نفست نکن که تو را از راه خدا گمراه می سازد. همانا کسانی که از راه خدا گمراه شوند، عذاب شدیدی به سبب فراموش کردن روز حساب در پیش دارند.» (ص/26) همانگونه که از فراز پایانی این آیه شریفه برمی آید، خدای سبحان، پیروی از تمایلات نفسانی را موجب گمراهی انسان دانسته و کسانی که از هوای نفس خود تبعیت می کنند را، گمراه ترین افراد معرفی نموده است: «و من اضل ممن اتبع هواه بغیر هدی من الله؛ و چه کسی گمراه تر است از آن کس که از هوای نفس خویش پیروی کرده و هدایت الهی را به کناری نهاده است.» (قصص/50) حضرت علی(ع) نیز متابعت از هوای نفس را موجب ذلت و ضلالت انسان دانسته و فرموده: «من اتبع هواه عماه و اصمه و اذله و اضله؛ هر کس از هوای نفسش پیروی کند، او را کور و کر می کند و ذلیل و گمراه می سازد.»به فرموده حضرت، تبعیت از نفس سرکش، ثمری جز شقاوت و دوری از سعادت ندارد: «من اهمل نفسه فی لذاتها شقی و بعد»
قرآن کریم، به صراحت تبعیت از کسانی که پیرو تمایلات و خواهش های نفسانی خود هستند، منع می کند: «ولاتطع من اغفلنا قلبه عن ذکرنا و اتبع هواه و کان امره فرطا؛ اطاعت مکن از کسی که دلش را از یاد خویش غافل کرده ایم و هوس خود را پیروی کرده و کارش زیاده روی است.» (کهف/28) همچنین خداوند در هشدار خود به حضرت موسی(ع) می فرماید: «فلایصدنک عنها من یومن بها و اتبع هواه فتردی؛ مبادا کسی که به رستاخیز ایمان ندارد و از هوسهای خویش پیروی کرده است، تو را از یاد قیامت باز دارد، که هلاک خواهی شد.» (طه/16)
در روایات ائمه معصومین(ع)، «هواپرستی» دشمن عقل: «الهوی عدو العقل»و اساس تمام رنجها: «الهوی اس المحن» شمرده شده است. مطابق آموزه های دینی، به هر اندازه که شخص به درخواست نفسش پاسخ مثبت دهد، از دست یافتن به حق باز می ماند. حضرت علی(ع) می فرماید: «ای مردم، من از آسیب پذیری شما از دو عامل بسیار هراسناکم؛ پیروی از هوا و هوس و تمایلات نفسانی و آرزوهای دور و دراز. پیروی از هوای نفس موجب انحراف از حق می شود و آرزوی دراز آخرت را از یاد می برد.» (نهج البلاغه، خطبه42) حضرت در کلامی دیگر می فرماید: «مرا نیافریده اند که چون حیوان در آغل بسته که همه مقصد و مقصودش نشخوار علف است، غذاهای لذیذ و دلپذیر مرا به خود مشغول دارد، یا همانند آن چهارپای رها گشته که خاکروبه ها را بر هم می زند تا چیزی بیابد و شکم از آن پر کند و غافل از آن است که از چه، فربهش می سازند؛ هیهات از اینکه بی فایده ام رها کنند یا بیهوده ام پندارند، یا گمراهم خواهند و در طریق حیرت سرگردانم پسندند.» (نهج البلاغه، نامه45) در روایات اسلامی نه تنها از تبعیت از هوای نفس نهی شده است، بلکه اهل ایمان به جهاد با نفس تشویق شده اند. امام علی(ع) می فرمایند: «به نفس خود در پیروی از هوا و هوس و برگزیدن لذت های دنیا رخصت مده که دینت خراب می شود و دیگر اصلاح نمی شود و نفست نیز چنان خسارت می بیند که دیگر سود نمی برد.» امام کاظم(ع) نیز فرمودند: «جاهد نفسک لتردها عن هواها فانه واجب علیک کجهاد عدوک؛ با نفست مبارزه کن تا آن را از خواهش هایش باز داری و این مبارزه بر تو واجب است، همانگونه که جهاد با دشمنانت بر تو فرض است.» (تحف العقول، ص399)
«اللهم انی اعوذ بک من متابعه الهوی و مخالفه الهدی؛ بار الها، به تو پناه می برم از پیروی از هوا و هوس و مخالفت راه راست.»(صحیفه سجادیه، دعای8)