ولایت؛ شرط قبولی عبادت

علی خانی
«انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوه و یوتون الزکوه و هم راکعون» (مائده/55)
رسالت و امامت در یک حیثیت وجودی که از برجسته ترین کمالات انسانی است، سهیم اند و آن مقام شامخ «ولایت» است. واژه «ولی» حکایت از اتصال و ارتباط دو چیز به یکدیگر می کند، به گونه ای که شیء دیگری میان آنها فاصله نشود. گاهی ارتباط مذکور، در میان انسانها به محبت و نصرت متقابل می انجامد و گاهی نیز در سطحی برتر، به رهبری و تصرف یک طرفه ختم می شود. از این رو ولی به معنای محب، ناصر، سرپرست، متصرف و امام استعمال می شود. با استناد به تعابیر داخلی آیه فوق و نیز شأن نزول آن (ماجرای انفاق امیرالمومنین علی(ع) در حال رکوع)، می توان دریافت که منظور از «ولی» در این آیه، رهبر و سرپرست است نه محب یا ناصر.
مطابق برخی از آیات، خداوند کمالات را به غیر خود اسناد می دهد، لکن همان کمالات را در آیات دیگری منحصر در خود می داند. برای نمونه، در آیه «فن العزه لله و لرسوله و للمومنین...» (منافقون/8) عزت را به رسول خود و مومنان اسناد داده، لکن در آیه «ولله العزه جمیعاً» (نساء/39) عزت را فقط از آن خود می داند. بر همین اساس، خداوند ولایت را نیز در آیه «انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا» برای رسول خود و امام معصوم(ع) اثبات کرده، لکن در آیه «فالله هو الولی» (شوری/9) تنها خود را صاحب ولایت دانسته است. جمع میان این دو دسته آیات، آن است که رسول خدا و امام معصوم(ع) به عنوان مظهر و آیت ولی مطلق، دارای ولایت هستند، وگرنه ولایت منحصر به ذات حق است.
به عبارت دیگر، ولایت در اصل برای خداست: «الله ولی الذین آمنوا» (بقره/257) اما خداوند پس از خویش که ولایت ذاتی و اصیل بر انسان ها دارد، بالاترین مرتبه ولایت را برای پیامبر اکرم (ص) و جانشینان آن حضرت قرار داده و دستور پیروی و اطاعت از آنها را صادر فرموده است: «یا ایها الذین آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم» (نساء/59) بنابراین اگر کسی در پذیرش ولایت خدا صادق باشد، لازمه آن پذیرش ولایت پیغمبر اکرم(ص) و پیروی از آن حضرت است. همچنین، اگر کسی در پذیرش ولایت رسول خدا صادق باشد، لازمه اش پذیرش ولایت ائمه اطهار و پیروی از آنان است؛ چرا که آنان جانشینان آن حضرت و اطاعتشان به منزله اطاعت رسول خدا(ص) است. امام رضا(ع) در این خصوص می فرماید: «درباره طاعت، خداوند فرمود: «ای کسانی که ایمان آورده اید، اطاعت کنید از خدا و اطاعت کنید از رسول خدا و صاحبان امر»؛ پس ابتدا خود، سپس رسولش را و بعد اهل بیت رسولش را ذکر فرمود و این گونه است آیه ولایت که فرمود: «ولی شما فقط خدا و رسول او و کسانی هستند که ایمان آوردند، کسانی که نماز را به پا می دارند و صدقه می دهند در حالی که در رکوع نمازند.» پس طاعت ایشان را با طاعت رسول مقرون به طاعت خود کرده، همچنین ولایت ایشان را با ولایت رسول مقرون به ولایت خود ساخته است.» (عیون اخبارالرضا، ج.1، ص.215)
ائمه معصومین(ع) همواره بر محوری بودن اصل ولایت تاکید داشته اند؛ چنانکه از امام باقر(ع) روایت شده است: «اسلام بر پنج پایه استوار است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت و هیچ یک از آن ارکان به پای رکن رکین ولایت نمی رسد. زراره می گوید: پس از آنکه امام(ع) ارکان پنجگانه اسلام را بیان کرد، از آن حضرت پرسیدم کدام یک از این ارکان برتر است؟ امام(ع) فرمود: ولایت برترین پایه است، زیرا ولایت در میان ارکان دین نقش کلیدی دارد و امام راهنمای دین است... رضایت خدای رحمان پس از شناخت امام و پیروی از اوست. اگر کسی تمامی شبها به نماز ایستد و همه روزها را روزه بدارد و همه اموالش را صدقه بدهد و هر ساله حج خانه خدا کند، ولی ولایت ولی خدا را نشناسد تا آن را بپذیرد و همه کارهایش را با راهنمایی او انجام دهد، از طرف خدا هیچ ثوابی ندارد و از اهل ایمان نیست.» (بحارالانوار، ج.65، ص.333)
همچنین در روایت آمده است: «مردی از رسول خدا(ص) پرسید: آیا بهشت را می توان خرید یا نه؟ حضرت فرمودند: بلی، بهشت را می فروشند و ثمن هم دارد. عرض کرد: ثمن بهشت چیست؟ حضرت فرمود: «لا اله الا الله یقولها العبد مخلصاً» (همچنان که در روایت دیگری پیامبر(ص) توحید را بهای بهشت معرفی کرده است: التوحید ثمن الجنه). آن مرد عرض کرد: مخلصاً یعنی چه؟ حضرت فرمود: اخلاص به آن است که به آنچه من بدان مبعوث شدم، ایمان آورده، عمل کند. سپس رسول اکرم(ص) شرط دیگر اخلاص در توحید را، دوستی اهل بیت گرامی خود عنوان فرمود: آن مرد پرسید: محبت اهل بیت شما جزو اخلاص در توحید است؟ پیامبر فرمودند: آری از برجسته ترین حقوق توحید، محبت اهل بیت است.»(همان، ج.3، ص.13). مطابق این روایت، گفتن لا اله الا الله (توحید)، بدون اعتقاد و التزام به ولایت پیامبر و عترت طاهره ثمربخش نخواهد بود. مضمون این حدیث از امام باقر(ع) نیز روایت شده است. شخصی از آن حضرت پرسید: آیا پیامبر(ص) فرموده است که گوینده لا اله الا الله بهشتی است؟ امام باقر(ع) در پاسخ فرمود: آری، این روایت صحیح است. آنگاه آن حضرت برای بیان پاسخ کامل، مجدداً آن سائل را به حضور طلبید و فرمود: توحید، شروطی دارد، از آن جمله ولایت، امامت و رهبری ماست.» ( همان)