ابزار استعماری ترویج مسیحیت در شرق

از سده هفدهم تا پایان سده نوزدهم میلادی کارکرد اشاعه فرهنگ استعماری انگلیس را انجمن های میسیونری پروتستان به دست داشتند، «انجمن تبشیر انجیلی» و «انجمن ترویج مسیحیت» این دو انجمن در سده هجدهم سهم مهمی در توسعه استعماری بریتانیا در قاره آمریکا ایفا نمودند. از دهه 1790 «جنبش میسیونری» انگلیس اوج گرفت و در فاصله سال های 1792-1862 دوازده سازمان مهم جدید میسیونری تاسیس شد. از این روست که در نیمه اول سده نوزدهم هند به کانون تکاپوی بی سابقه میسیونرها بدل شد. تاثیر روح صلیبی برتوسعه طلبی اروپا تا بدان حد بود که در 1851 ، پرنس آلبرت، همسر ملکه ویکتوریا، در بازدید از نمایشگاه مستعمرات انگلیس آن را «فستیوال تمدن مسیحی» خواند.
به نوشته ترمن دانیل، انگلیسی ها به پیوند همبسته دین خود با منافعی که برای جهانیان به ارمغان آورده اند معتقد بودند. دانیل سیاست اشاعه فرهنگ غربی درهند و بنیادهای این فرهنگ در اوایل سده نوزدهم را چنین توصیف می کند: اندیشه های قدیمی (استعمارگران اروپایی تا اوایل سده نوزدهم : چون) هستینگر، مونرو، ملکم، تیگنموس (همه) این بود که که جامعه هند جامعه ای ایستا و رفتارهای آن تغییرناپذیر است. اکنون این نظر پدید شد که کاستی واقعی امپراتوری (بریتانیا) کاشت بذرهای تمدن اروپایی واصول مسیحیت است.
تلقی نظریه پردازان استعماری بریتانیا عموما چنین بود. در دهه 1840 ماکائولی نوشت:« تاریخ 160 سال گذشته کشورما، تاریخ پیشرفت مادی، اخلاقی و معنوی است.»
پالمرستون در سال 1848 گفت:« به اعتقاد من ، وظیفه ما به اسارت گرفتن (سایرملت ها) نیست، آزاد کردن آنها است... وظیفه ما هدایت سایر ملت ها است.» رونالد حیام می افزاید: در میان روشنفکران انگلیسی سده نوزدهم این یک باور عمومی بود که «بریتانیا به قله نردبان ترقی رسیده و اینک وظیفه او است که سرنوشت دیگران را نیز بهبود بخشد. تصادفی نیست که آقای پادزناپ، یکی از قهرمانان رمان های چارلزدیکنز، پیدایش ملت های دیگر را «یک اشتباه» می خواند.
تنها در نیمه دوم سده نوزدهم ، زمانی که سلطه استعماری غرب بطور کامل شکل گرفت، اندیشه های لیبرالی باامپریالیسم گره خوردبه ویژه تحت تاثیر کسانی چون گلادستون ، که او نیز، چنانکه خواهیم دید، یک مسیحی معتقد بود. معهذا، حتی با حذف نفوذ کلیسا در دولت های غربی در اواخر سده نوزدهم تبلیغات مسیحی کارکرد خود را به عنوان یک سلاح استعماری در شرق از دست داد در این دوران ترویج «لائیسیته» در شرق تنها به معنای حذف نفوذ نهادها و کانون های سنتی دینی- سیاسی در حکومت های شرقی بود و بدینسان هموارساختن راه برای نفوذ کارگزاران غربگرای بومی از دیدگاه استعمارگران بریتانیا، حکومت های شرقی، چون مصر و چین، مانعی عمده در راه پیشرفت تمدن بشری بودند و لازمه «آزادی معنوی و فردیت انسانی» در هم شکستن این حکومت ها بود.