تغییر رویکرد آمریکا در برابر گروه های سنی عراق

مقدمه : اعراب سنی که در حدود 20 درصد جمعیت عراق را تشکیل می دهند در طول دهه های گذشته بر ساختارهای سیاسی و امنیتی این کشور مسلط بوده اند . اما با فروپاشی رژیم بعث در سال 1382 آنها در شرایط جدیدی قرار گرفته و با بازیگران جدیدی در عرصه سیاسی این کشور روبه رو شده اند. آمریکا با کنار گذاشتن صدام حسین از قدرت سیاسی گروه های شیعی و کرد را به عنوان بازیگران جدید در عرصه تعاملات سیاسی و امنیتی عراق وارد کرد و خود نیز طراحی و پیشبرد بخش عمده ای از روند دولت ـ ملت سازی عراق پس از صدام و مدیریت روندهای سیاسی و امنیتی را برعهده گرفت . در میان گروه های داخلی عراق اکثر گروه های شیعی و کرد سعی کردند تا با تعامل با آمریکا در ایجاد ساختارهای سیاسی و امنیتی نوین حداکثر مشارکت را داشته باشند و این رویکرد کماکان تاکنون ادامه داشته است . اما رویکرد گروه های سنی در قبال سیاست ها و اقدامات آمریکا در عراق متغیر و با تحولاتی همراه بوده است . نوشتار حاضر در پی تبیین روابط متغیر گروه های سنی و آمریکا در عراق بعد از صدام است و این فرضیه را مورد آزمون قرار می دهد که الزامات امنیت سازی در عراق باعث تحول روابط آمریکا و گروه های سنی از تقابل به تعامل و مشارکت شده است .
استراتژی 1386 و تعامل با سنی ها
با افزایش خشونت ها و ناامنی ها آمریکا استراتژی جدیدی را برای عراق طراحی کرد که شامل افزایش نیرو به ویژه در استان های الانبار و بغداد سرکوب گروه های شورشی و القاعده و کنترل شبه نظامیان شیعی بود. اما به تدریج محور عمده دیگری در چارچوب استراتژی آمریکا قرار گرفت که در امنیت سازی عراق و بازتعریف روابط آمریکا با گروه های سنی عراقی بسیار تاثیرگذار بود. این محور حمایت از نیروهای عشایر سنی موسوم به « شوراهای بیداری » و تجهیز و سازماندهی آنها در مقابل القاعده بود.
هرچند در ابتدا سازماندهی قبایل سنی بخشی از استراتژی آمریکا در عراق نبود اما شرایط ناشی از خیزش قبایل سنی در مقابل القاعده باعث استفاده آمریکا از این فرصت و تجهیز و حمایت از آنها شد . سنی ها از سال 1382 در پیوند و تعامل با القاعده بودند اما اقدامات و عملکرد نیروهای القاعده در نواحی سنی نشین به تدریج ناخرسندی جمعیت محلی و واکنش آنها را در برابر القاعده در پی داشت . القاعده عراق به دلیل ترکیبی از افراط گرایی مذهبی ارعاب و فساد حمله به رهبران قبایل و سنی هایی که مدعی حفاظت از آنها بودند و همچنین سایر اقدامات نادرست زمینه هایی را برای ناکامی خود ایجاد کرد.
ناخرسندی عشایر سنی از عملکرد القاعده و شورش علیه آنها مورد توجه فرماندهان نظامی آمریکا قرار گرفت . آمریکا از این تغییر در جهت عملیاتی فراگیر و دایمی در مقابل القاعده استفاده کرد و به حمایت مالی و تسلیحاتی از « شوراهای بیداری » پرداخت . این سازماندهی و خیزش ابتدا در استان الانبار شروع شد و سپس به سایر مناطق و استان های ناامن عراق گسترش یافت . اکنون تعداد نیروهای شوراهای بیداری در سراسر عراق به حدود 90 هزار داوطلب می رسد که اغلب سنی هستند و حدود 20 درصد آنان را نیز شیعیان تشکیل می دهند.
مبارزه نیروهای بیداری در مقابل القاعده تا حد زیادی نتایج موفقیت آمیزی داشته است و بر این اساس این نیروها اکنون بخش غیرقابل انکاری از استراتژی امنیت سازی آمریکا در عراق محسوب می شوند. این نیروها اغلب در قالب گروه های شورشی سنی در طول سال های گذشته به جنگ در مقابل نیروهای آمریکایی و عراقی پرداخته اند اما به دلیل روبه رو شدن با رویکرد خشونت آمیز القاعده و حمایت های مالی و تجهیزاتی آمریکا وفاداری خود را به سوی آمریکا معطوف کرده اند و با ارتش آمریکا همکاری می کنند. آمریکا اکنون به این نیروها حقوق ماهانه حدود 300 دلار در قالب قرارداد پرداخت می کند و دولت عراق را برای پرداخت حقوق آنها از اوایل سال جاری تحت فشار قرار می دهد . بر این اساس وزیر دفاع عراق اعلام کرد که دولت 150 میلیارد دینار برای حقوق شوراهای بیداری در بغداد و سایر استان ها اختصاص داده است .
عمده ترین عاملی که به حمایت آمریکا از نیروهای بیداری و تجهیز آنان منجر شد ضرورت های امنیت سازی و ناکامی آمریکا در این خصوص در طول چند سال گذشته بوده است . از سوی دیگر سنی ها نیز همکاری با آمریکا را به عنوان شیوه ای برای مشارکت هرچند بیشتر در ساختارهای سیاسی و نظامی امنیتی جدید تصور می کنند و با این شیوه در پی تبدیل شدن به یکی از عناصر الزام آور امنیت سازی و ایجاد ثبات در عراق هستند.
به نظر می رسد که سنی ها از تسلط شیعیان نگرانی دارند و نمی توانند این واقعیت را بپذیرند که دیگر نخبگان حاکم بر این کشور نیستند. در حالی که شیعیان سنی ها را به فرقه گرایی مخفی متهم می کنند سنی ها نیز شیعیان را به فرقه گرایی آشکار و استفاده از دموکراسی و ابزارهای دموکراتیک برای توجیه دستورالعمل فرقه ای متهم می کنند. درحالیکه موضع سیاسی شیعه روشن و ساده یعنی حاکمیت اکثریت شیعی با استفاده از ابزارهای دموکراتیک است موضع سنی ها مبهم می باشد. آنها به صورت کلی الگوی مبتنی بر سهم های فرقه ای را رد می کنند و خواستار حکومت شرکایی کامل و مساوی با سایر گروه ها می باشند.
ظهور شوراهای بیداری و حمایت آمریکا از آنها در مبارزه با القاعده در بهبود شرایط امنیتی عراق تاثیرگذار بوده است . اما اکنون این شوراها به معضل جدیدی در عراق تبدیل شده اند و ممکن است در میان مدت عنصری برای تشدید ناامنی ها باشند. بخش عمده ای از گروه های عراقی نگرانی ها و مواضع منفی ای در خصوص این شوراها ابراز می کنند و دولت عراق نیز برای جذب آنها در ساختارهای نظامی ـ امنیتی و حتی بخش های غیرنظامی تحت فشار دولت آمریکا قرار دارد.
شوراهای بیداری در حال تبدیل شدن به نیروی جدیدی در عرصه سیاسی و امنیتی عراق است که با آمریکا در پیوند هستند و خواستار کسب سهم خود از ساختار رسمی می باشند. آنها خود را به عنوان نیرویی ثبات بخش می دانند که به خشونت های ناشی از فعالیت های القاعده عراق پایان داده اند و لذا خواستار مشارکت در سازمان های دولتی به عنوان پاداشی برای این مبارزات خود هستند.
با شکل گیری شوراهای بیداری در مناطق و نواحی تحت کنترل خود مخالف است چرا که ) KRG (حکومت منطقه کردستان شکل گیری نیروهای بیداری از سوی اعراب سنی با منافع کردی در ایجاد خودمختاری امنیتی به ویژه در کرکوک و بخش هایی از استان نینوا برخورد می کند. نگرانی اصلی رهبران عرب سنی نظیر طارق الهاشمی معاون نخست وزیر و رهبر جبهه توافق عراق و عدنان الدلیمی این است که شوراهای بیداری به زیان سیاستمداران سنی قدرت سیاسی کسب خواهند کرد. نفوذ فزاینده مردان قبیله ای شوراهای بیداری چالشی را برای بلوک سنی در سهیم شدن قدرت سیاسی آغاز کرده است . به عنوان نمونه تحریم دولت مالکی از سوی وزرای جبهه توافق در مرداد 1386 شایعاتی را تقویت کرد که حاکی از آن بود که شورای بیداری نامزدهای جایگزینی را انتخاب خواهد کرد.
از آنجایی که بخش قابل توجهی از نیروهای بیداری را شورشیان و بعثی های سابق تشکیل می دهند گروه های شیعی نسبت به آنان سوظن عمیقی دارند و از نقش آنها در آینده عراق نگران هستند. علاوه بر ورود بعثی ها و تروریست های القاعده به شوراهای بیداری گرایش های سکولار و سنی این شوراها و نفی نقش آفرینی روحانیون در عرصه سیاسی از سوی رهبران بیداری خشم رهبران شیعی را در پی داشته است . مقتدی صدر و عبدالعزیز حکیم از اصلی ترین رهبران شیعی محسوب می شوند که درخصوص تهدیدات فزاینده نیروهای بیداری اظهار نگرانی می کنند.
به رغم نقش آفرینی نیروهای بیداری در امنیت سازی عراق سرنوشت این نیروها به دلیل دیدگاه های متفاوت و مناقشه های دولت عراق و مقامات آمریکا مبهم و مورد تردید است . مقامات آمریکایی خواستار جذب سریع این نیروها در ساختارهای امنیتی و حتی اعطای مشاغل غیرنظامی به آنها و یا پرداخت حقوق آنها از سوی دولت عراق هستند. اما دولت عراق ملاحظاتی را در این خصوص مطرح می کند که ازجمله آنها امکانات و ظرفیت محدود جذب نیروها ورود عناصر بعثی و القاعده به شوراهای بیداری و لزوم کسب اطلاعات در خصوص افرادی است که قصد استخدام در نیروهای نظامی و امنیتی را دارند.
با این حال شوراهای بیداری در معرض خطراتی از جانب القاعده هستند و چندین تن از رهبران آنها نیز توسط عناصر القاعده ترور شده اند. این مسئله این شوراها را در تنگنای بیشتر قرار می دهد چرا که در این شرایط آنها از سوی دو طیف از نیروهای سیاسی و نظامی در عراق تحت فشار هستند. از یکسو این شوراها مورد سوظن و مخالفت گروه های مختلف سنی و کرد قرار دارند و دولت عراق نیز بنا به ملاحظات خود از پذیرش کامل و فوری آنها در ساختارهای رسمی اجتناب می کند و از سوی دیگر عناصر القاعده به حملات خود به این شوراها ادامه می دهند.
در مجموع ظهور شوراهای بیداری با سازماندهی و حمایت آمریکا متغیر جدیدی را به محیط امنیتی درون عراق اضافه کرده است که فرصت ها و تهدیداتی را در پی دارد. عمده ترین فرصت کاهش تهدیدات امنیتی القاعده و همچنین وارد ساختن سنی ها به روندهای امنیتی و سیاسی رسمی به جای مخالفت در قالب گروه های شورشی است . اما تهدید عمده ظهور نیروی شبه نظامی جدید در مقابل دولت و سایر گروه های عراقی است که شرایط سیاسی ـ امنیتی را پیچیده تر می کند. این شوراها با توجه به تجهیز سازماندهی و حمایت آمریکا خواستار ایفای نقش برجسته در عراق هستند اما این امر می تواند موقعیت سایر گروه های سنی را تضعیف نموده و نگرانی هایی را در سایر گروه های عراقی نیز ایجاد کند.
نتیجه گیری
ظهور گروه های شورشی سنی در عراق در سال 1382 و گسترش خشونت ها و ناامنی ها در این کشور پیشبرد روند سیاسی با مدیریت آمریکا را با چالش ها و موانعی اساسی روبه رو کرد. عدم مشارکت گروه های سنی در روند سیاسی به همراه شورش مسلحانه روابط آمریکا با گروه های سنی را در مقطع اولیه بعد از اشغال عراق به صورت تقابلی تعریف کرد. اعمال اقدامات خشونت آمیز علیه غیرنظامیان شیعی در کنار نیروهای آمریکایی و عراقی از سوی شورشیان سنی باعث برجستگی نگرانی های امنیتی در عراق و تبدیل شدن امنیت سازی به اولویت اصلی در این کشور شد.
شرایط ناامن و بی ثبات عراق و الزامات امنیت سازی از منظر آمریکا به همراه افزایش تمایل گروه های سنی برای مشارکت در روند سیاسی و ساختارهای امنیتی به تدریج روابط آمریکا و سنی ها را از تقابل به تعامل رهنمون ساخت . در این چارچوب مشارکت گروه های سنی در مجلس نمایندگان و دولت عراق در سال 1384 آغاز شد و موانعی چون قانون بعثی زدایی نیز با فشار آمریکا تعدیل شد. اما فعالیت بخش وسیعی از گروه های شورشی سنی در برابر نیروهای آمریکا و نظامیان و غیرنظامیان عراقی همچنان تداوم داشت .
خیزش قبایل سنی در برابر القاعده و ظهور شوراهای بیداری با حمایت و تجهیز مقامات آمریکایی در سال 1386 مرحله پیشرفته تری از تعامل آمریکا و گروه های سنی و استفاده مقامات آمریکایی از گروه های سنی در جهت امنیت سازی محسوب می شود. هرچند این امر فرصت هایی را برای بهبود شرایط سیاسی و امنیتی عراق ایجاد کرده است اما از سویی دیگر به وارد شدن متغیر نوینی در معادلات این کشور و پیچیدگی بیشتر شرایط منجر شده است . شرایطی که در آن احتمال و ظرفیت منازعات گروه های داخلی به دلیل تجهیز نیروهای خارج از ساختارهای نظامی ـ امنیتی رسمی افزایش می یابد.
منبع : مرکز تحقیقات استراتژیک
اعراب سنی در انتخابات مجمع ملی انتقالی از ورود به روند سیاسی اجتناب و این انتخابات را تحریم کردند
بعد از آماده شدن پیش نویس اولیه قانون اساسی عراق اکثر گروه های سنی خواستار رای منفی به آن در همه پرسی شدند
انفجار سامرا در سال 1385 از سوی گروه های شورشی سنی و به ویژه القاعده عراق در راستای استراتژی ایجاد جنگ داخلی در عراق بود
با تحقق نیافتن دولت الگوی مورد نظر آمریکا در عراق واشنگتن در جهت کنترل ائتلاف عراق یکپارچه حمایت بیشتر از سنی های عراق را برای ایجاد توازن در مقابل شیعیان مور توجه قرار داد
شرایط ناامن عراق و الزامات امنیت سازی از منظر آمریکا به همراه افزایش تمایل گروه های سنی برای مشارکت در روند سیاسی و ساختارهای امنیتی به تدریج روابط آمریکا و سنی ها را از تقابل به تعامل رهنمون ساخت