سفرى براى پایان یک پرونده

سیامک باقرى
با سفر البرادعی، دبیرکل آژانس بین المللی اتمی به تهران فصل جدیدی را در روند حل پرونده هسته ای ایران رقم زده است. سوالاتی که پیرامون این سفر مطرح است؛ این است که چه زمینه هایی سبب سفر البرادعی به تهران شد؟ البرادعی چه اهدافی را دنبال می کند؟ این سفر چه آثار و نتایجی خواهد داشت؟
بسترها
اولین عامل زمینه ساز در تصمیم البرادعی برای سفر به تهران، برایند همکاری های ایران و آژانس بوده است. توافقات ایران و آژانس که تحت عنوان «طرح اقدام»، ابهامات باقیمانده در موضوع هسته ای ایران را مورد تهدید و حل گام به گام آن را تعیین کرده بود، بدون هیچ گونه چالشی اجرا شد. براساس طرح اقدام که کلیه ابهامات باقیمانده به شش محور؛ پلوتونیوم، سانتریفوژهای p2p1، منشأ آلودگی های اورانیوم در دانشکده فنی دانشگاه تهران، نیمکره فلزی، پلونیوم210 و معدن گچین تقسیم شده بود، مقرر کرده بود که آژانس در پایان دریافت اطلاعات در گزارش رسمی رفع کامل ابهام از موضوع را اعلام کند. در چند ماه اخیر همکاری های ایران به گونه ای بود که بازرسان آژانس موفق شدند اکثر ابهامات مطروحه را مرتفع نموده و آخرین گام های خود را نیز تهیه و آماده اعلام نهایی نمایند. از این رو آژانس در مرحله سرنوشت سازی قرار گرفته است. اعلام نظر در خصوص پرونده هسته ای ایران که ماهیت سیاسی آن بر ماهیت فنی غلبه دارد، بسیار قابل توجه و حساس می باشد. در این رابطه البرادعی پیش از سفر به تهران در یک اظهارنظر مفصل تصریح کرده بود که «اگر بتوانیم این مسائل را در طی دو ماه آینده توضیح دهیم می توانیم بگوییم که برنامه ایران در گذشته و حال حاضر تحت نظارت آژانس و صرفا برای اهداف صلح آمیز قرار داشته است این بخشی از موضوع است اما بخش دیگر که جهان غرب و بسیاری از ناظران را نگران می کند، نگرانی از این است که ایران در صورت دستیابی به فناوری غنی سازی اورانیوم در آینده طوری استفاده کند که از نظام منع گسترش خارج شده و به سوی ساخت سلاح پیش رود و راهبرد تهاجمی در منطقه خلیج فارس و خاورمیانه آغاز کند!» این موضع و دیدگاه البرادعی به موازات اجرای آخرین بندهای توافقنامه ایران- آژانس (مدالیته) زمینه سفر البرادعی را به تهران جهت دیدار با مقامات عالیرتبه ایران فراهم ساخت.
دومین زمینه مهم این سفر، خاطرجمعی البرادعی از صلح آمیز بودن برنامه هسته ای ایران از یک سو و خلع سلاح قدرت های مخالف برنامه های هسته ای ایران به واسطه گزارش هایی است که از سوی انجمن اطلاعات ملی آمریکا پیرامون فعالیت های هسته ای ایران منتشر شد. در واقع انتشار این گزارش، حساسیت همکاری آژانس با ایران را علیرغم قطعنامه های شورای امنیت سازمان ملل از میان برداشت. به همین جهت پس از انتشار گزارش فوق البرادعی اعلام کرد: «خیالم راحت شد». با این توصیف، گفتمان جهانی پیرامون هسته ای ایران تحت الشعاع دو گزارش آژانس و انجمن اطلاعات ملی آمریکا قرار گرفته و زمینه را برای یک تصمیم جدید از سوی آژانس فراهم می سازد. به همین جهت در دیدار البرادعی با مقامات ایران، عبارت مرحله جدید در پرونده هسته ای، سخن مشترک آنها را تشکیل می داد.
سومین عامل بسترساز سفر البرادعی اجلاس فصلی بعدی شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی در ماه مارس است. طبق روال، گزارش دبیرکل آژانس چند هفته قبل از برگزاری شورا آماده و به شورا ارائه می شود. از آنجایی که گزارش بعدی آژانس از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و آژانس باید آخرین حرف خود را اعلام نماید، بنابراین ضروری بود که البرادعی شخصا پیش از ارائه گزارش سفری را به تهران داشته و از نزدیک در جریان امر قرار گرفته و یا قرار دهد. از همین رو، آژانس همزمان با سفر البرادعی به تهران طی بیانیه ای اعلام کرد: مدیر کل آژانس امیدوار است که این سفر توسعه راه اجرای امور پادمان در ایران و حل مسائل باقیمانده را هموارتر کند و آژانس را قادر سازد نسبت به گذشته و حال فعالیت های هسته ای ایران اطمینان حاصل کند. در همین راستا، «آقازاده» رئیس سازمان انرژی اتمی پس از دیدار با البرادعی تاکید کرد، با تداوم همکاری ها آژانس قادر خواهد بود تا گزارش نهایی خود را در ماه مارس به شورای حکام ارائه نماید.
اهداف
با تبیین زمینه های سفر البرادعی، تا حدودی اهداف این سفر نیز مشخص شده است. اما با توجه به ابعاد مختلف موضوع هسته ای ایران، هدف البرادعی نیز دارای ابعاد مختلفی باید باشد. بنابراین از یک نظر این هدف ها را می توان به اهدف اعلامی و اهداف اعمالی تقسیم کرد. هدف های اعلامی البرادعی همان است که در بیانیه آژانس و مواضع البرادعی و سایر مسئولان ایرانی منعکس شده است. این اهداف عبارتند از:
1- مذاکره پیرامون آخرین گزارشی که از همکاری های ایران و آژانس باید ارائه شود.
2- هموارسازی سایر موارد باقیمانده
3- گفت وگو پیرامون اجرای یک سری از امور پادمانی در ایران
4- گفت وگو در خصوص شورای امنیت و تحریم ها و راه های حل این موضوع
اما در مورد اهداف غیر اعلامی چند گمانه قابل طرح می باشد.
1- یکی از گمانه ها بحث پیرامون آینده برنامه هسته ای ایران است. براساس این گمانه آنچه به سفر البرادعی اهمیت داده و تا حدود زیادی انتظار کشورهایی مانند آمریکا و تروئیکای اروپایی را به دنبال خود دارد، تعیین و تکلیف آینده برنامه هسته ای ایران است. البرادعی پیش از سفر به تهران سخن از نگرانی کرد که باید ایران آن را رفع نماید. در این راستا، البرادعی ماهیت گذشته و حال برنامه هسته ای ایران را شفاف شده تلقی می کند اما راجع به آینده این برنامه علامت سوال قرار می دهد. لذا این سفر از آن جهت صورت گرفت که دیدگاه یا طرح جدیدی را در دیدار با مقامات ایران، آنها را در جریان قرار دهد.
2- دومین گمانه در خصوص اهداف سفر البرادعی، انتظارات ویژه البرادعی از ایران در عوض مختومه شدن گذشته و حال پرونده هسته ای ایران است. یکی از ایده هایی که البرادعی پیش از سفر خود به تهران و حتی در گذشته تاکید می کرد، الحاق ایران به پروتکل الحاقی و تضمین هایی برای پایبندی ایران به معاهده NPT است. البرادعی اعلام کرده بود که در آینده چه تضمینی وجود دارد که ایران برخوردار از فناوری صلح آمیز غنی سازی اورانیوم، از نظام منع گسترش سلاح اتمی NPT خارج نشود؟
3- سومین گمانه این است که البرادعی در پی ایجاد باب جدید در حل وفصل پرونده هسته ای ایران است. به اعتقاد مدیرکل آژانس، مشکل اساسی پرونده ایران عنصر بی اعتمادی طرفینی است. تا زمانی که این بی اعتمادی وجود دارد مختومه اعلام شدن بعد فنی برنامه هسته ای ایران مشکل پرونده ایران را حل نخواهد کرد. البرادعی حل این مسئله را گفت وگوی مستقیم ایران و آمریکا می بیند. این ایده البرادعی در چند مقطع مطرح شد. اما در حال حاضر چند عامل، آن را ضروری بخشیده است.
عامل اول، نزدیک شدن زمان مختومه کردن گذشته و حال پرونده ایران است. عامل دوم زمینه های مساعد از سوی آمریکا برای مذاکره با ایران می باشد. گزارش انجمن اطلاعات ملی آمریکا که به تعبیرگری سیک بسیار غیرقابل پیش بینی بود، پیامی معنادار برای البرادعی و تقویت ایده مذاکره مستقیم وی بوده است. نگاه مثبت نماینده آمریکا در آژانس پیرامون سفر البرادعی گمانه فوق را تقویت می کند.
4- چهارمین گمانه
آثار و نتایج
علیرغم اهداف و انگیزه های سفر البرادعی به تهران، این سفر آثار و نتایج بسیار مثبتی را بر فرایند آتی موضوع هسته ای ایران خواهد گذاشت. این سفر برای افکار عمومی جهان این پیام را داشت که فعالیت های هسته ای ایران صلح آمیز است و راه حل موجود فی مابین آژانس و ایران بهترین گزینه در این رابطه بوده است. پیام دیگر این سفر، شکست سیاست های تحریم شورای امنیت است و اساسا فلسفه ارجاع پرونده به شورای امنیت محتوای خود را از دست داده است. همچنین سفر البرادعی فضای روانی آرام بخشی را برای منطقه و جهان ایجاد کرد و گفتمان گفت وگو و احترام متقابل را در نظام بین الملل تقویت نمود. مهم تر از همه این سفر برای بازیگران هسته ای ایران نشان داد که پرونده ایران در شرف بسته شدن است.