خدمت و خیانت مطبوعات

گزارش از: نیره سورانى
با همفکـرى بروبچه هاى سرویس گـزارش ، اکثر روزنامه هاى مطرح و پرتیراژ یک روز مشخص را به سبک روزنامه فروشیها روى میز بزرگ تحریریه چیدیم .وقتى تیتـر اول روزنامه ها را که به قـول اهل فن حکم ویتـریـن یک مغازه و تبیین کننده خط مشى و اهداف یک نشریه را داره بررسى مى کردیم بحث جالبى بین بچه ها در گرفت . اکثر تیتـرهـا شعارگـونه با رویکـرد سیاسى جانبـدارانـه و امتناعى و تبلیغى بودند . با توجه به گفتـه رئیس اتحادیه جهانى روزنامه هـا، آقاى سوک هیون هنگ کلمات و اژه ها هسته اصلى کار و ماموریت ما هستند .باید گفت :تمام واژگان و عبارات اساسى روزنامه هاى مورد بررسى داراى تیترها و عناوین خبرهاى سخت بودند و در آنها صفات منفى و تعجبى به کار رفته بـود .بعضى از این عبارات عینـاً در تیترهاى اول آنها برجسته سازى شده بود . شاید بتـوان معناى همه عبـارات مذکور را در یک جملـه بـیـان کـرد و آن اینـکـه » گـرانى ، بـى بـرنامـگـى ، نابسامانى ، تخلفـات و بى تدبیرى در فعالیتهاى دولـت «.در جامعه بیداد مى کند عبـارات مذکور عمـوماً حـول دو یا سه مـوضوع و محور سامان یافته اند؛ مسائل اقتصادى و سیاسى .
* دیدگاه صاحبنظران علوم ارتباطات دکتر على اکبـر قـاضـى زاده ، استاد دانشگـاه طـى تحقیقى در تیرماه سال 82 مى نویسد :همه صفحه ها از بحران ، فاجعه ، درگیرى ، تقابل ، متهم کردن ، توضیح دادن ، افشاکـردن ، خط و نشان کـشـیـدن ، وعده دادن و ...سرشار هستند؛ بدون هیچ امکان تنفس و فضاى فاصله اى تا حدى که به نظر مـى رسد که ظاهر مضمون یکدست و عبوس ، بخشى از اخلاق روزنامه نگارى ما تلقى مى شود .در همه رسانه ها، بخصوص رسانه هاى جدید ماهواره و رایانه ـ در هر بخش خبرى یا هر مصاحبه مفصل یا هر گزارش جدى ، این امکان را براى مخاطب ایجاد مى کنند تا مخاطب اندکى از خشکى و جدى بودن فاصله بگیـرد و به این ضربه ها و پیام هاى جدى بعـدى آماده تر شود . على بهـرامپور در فصلنـامـه رسانه مى نویسـد :از ویژگى هاى مشترک روزنامه هاى کشور » منفى گـرایى و سیاه نمـایـى اسـت که کامـلا بـه ضـعـف هـاى حـرفه اى روزنامه ها برمى گـردد .روزنامه نگاران حرفه اى بى طرفـى را به عنـوان یک اصل سـرلـوحه کارشان قـرار مى دهند .آنـهـا همانطور که به مسائل منفى ، سیاه و حزن انگیز مى پردازند بـه رویـدادهـاى مـثـبـت ، شــادى بـخـش ، روح انـگـیـز، نشاط آور، جشن ها و ...نیز مى پردازند .
بهـرامپور معتقد اسـت :روزنامه هاى کشور بـه ویـژه روزنامه هاى محلى و استانى به شدت غیرحرفه اى هستند و سرویس هایى که داراى خبرنگاران متخصص باشند را ندارند و آشفته مى نویسند . دکتر یونس شکرخواه ، استاد دانشگاه نیز طى گفتگو با خبرنگار ما گفت :مطبوعات ما به نوعى دچار کشمکش شده اند .دکتر محـمـدمـهـدى خـرقانـى ، رئیس دانشـکـده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائى مى گوید :اگر مطبوعات به حوادث ، کشمکش ها، بـرخوردها و رویدادهاى منفـى بپـردازند کم و بیش همیـن اولویت ذهنى در اذهان جامـعـه شکل خـواهد گرفت .چرا که مطبـوعات با بـرجسته سازى موضوعات اولویت ذهنى مخاطبان را تشکیل مى دهند .وى در ادامـه مـى افــزایـد :ضــرورت دارد رسـانـه هــاى ایــران ارزش هاى خـبـرى مورد تـوجه خـود را باز تعریـ کـنـنـد و ارزش هاى درگیـرى و برخورد، جاى خود را به ارزش هـاى خبرى صلح ، تفاهم و همزیستى بدهـد .وى ضمن تاکیـد بر ضرورت پرهیز مطبوعات در استفاده از ادبیات نوشتارى آمرانه و تحکمى تصریـح کـرد :در تاریخ مطبـوعات ایران ، کم و بیش مطـبـوعات ما با زبانى با مـردم و سیاستـمـداران سخن گفته اند که سیاسـتـمـداران از آن ادبیات براى سخـن گفتن با مردم و مطبوعات استفاده کرده اند .همین ساختار پرخاشگـرانه در ادبیات مورد استفـاده ، زمینه هاى تفاهـم ، صلح و مدارا را از بین مى برد .
همچنین کـیـومرث اشتریان ، استاد دانشـگـاه در ایـن زمینه اظهار کرد :روزنامه نگارى ایران پس از دوم خرداد 76، روزنامه نگارى رقابتى میان جناح هاى مختل سیاسى بوده است و همواره وقتى اتفاقى رخ مى داد به این فکر بودند که زیان این حادثه چقدر متوجه آنها خواهد بود و چقدر به نفع جـریـان سـیـاســى رقـیـب .وى بـا اشـاره بـه ویـژگـى هـاى سیاست گذارى خبـرى افزود :یک دستگاه رسانه اى بدبیـن و توطئه نگر از قالب رسانه اى عناد و ستیزه جویى و به ویژه ارزش خبرى افشاگرى استفاده مى کند و افشاگرى ابزار اثبات حقانیت مى شود :در ادامه وى شکل گیـرى روزنامه نگارى تفاهمى را مستلزم فاصله گیرى از این پارادایم روانى و دورى از رهیافت سیاسـى و سـیـاسـت زدگى مى داند و پیـشـنـهـاد مى دهد که روشنفکران و نه سیاستمداران روزنامه نگارى در ایران را به عهده بگیرند . سید فرید قاسمى در کتـاب مـطـبـوعات ایـران در قرن بیستم مى نویسد :در اواخر سال 75 نقش سیاسى مطبوعات پررنگ تر شد و شمارى از روزنامه ها به عنوان حزب سیاسى شناخته شدند و از ایده خاصى حمایت کردند .
روزنامه نـگـارى حزبى باز هـم مـانـع روزنامه نـگـارى حرفه اى شد . طه هاشمى ، مدیرمسئول روزنامه انتخاب نیز معتقـد است :مطبوعات ما به نوعى بازتاب دهنده فعالیتهاى حزبى هستند .آنها فشـار احـزاب را در درون متحمل مى شـونـد . دعواهاى حزبى ما وارد صفحات روزنامه ها مى شود . درحالى که مـردم حق دارند از نگاه غیـرحزبى وقایـع را ببینند . احمد مسجدجامعى ، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامى با اشاره بـه رشد کمى و کیفى مطبـوعات در طـول 10 سال گذشته مى گوید :در سال 69 ,1372 مجوز نشریه صادر شده در همان حال تنها 20 نفر براى راه اندازى نشریه آمادگى داشتند درحالى که ایـن رقم در سال گذشته به 445 مجـوز نشریه و 784 متقاضى افزایش یافت . در این راستا پیـوس نجاوه ، سردبیر و ناشر با اشـاره به اهمیت و تیتر مطبوعات مى گوید :تجربه نشان مى دهد وقتى مردم به رسانه ها اعتماد نداشته باشند به تدریج علاقه خود را به امور عمومى و مصالح جامعه از دست مى دهند .
روى گاتمن ، خبـرنگار برنده جایـزه پولیتزر، در مـورد نقش خبرنگار در دادن خبر اعتقاد دارد :وظیفه ما این است که حقایـق را براى مردم بازگو کنیم تا آنها بـتـوانند قضـاوت کنند و بدترین چیز آن است که آنچه را که باید انجام شود به مردم توصیه کنیم . به گفته دکتـر رابرت ام استیل ، عضو بـرجسته هیـأت علمى انستیتو پونیتر، روزنامه نگاران موظ هستند به توده مردم درباره مسائل و رویدادهاى عـمـده آ گاهى و آمـوزش دهند .او خاطر نشان مى کنـد رمز موفقیـت روزنامه نگاران در این است که با به کارگیرى هوش ، دقت و مهارت و رفتار بسیار محتـرمانه با مـردم در هر مـرحله اى ، میـزان صدمه و آسیب را به حداقل برسانند .
* چشم انداز آمار طبق بررسى انجام شده در مرکز مطالعات و تحقیقـات رسانه ها در سه مـاهـه اول سـال 1382 روزنامه هـاى مـورد بررسى 52.9 درصد مطالب سیاه نمایـى را در سبک خبـر، 21 درصد را در سبک تلفن خوانندگان ، 15.3 درصد را در سبک هاى سـرمقاله و یادداشت ، 9.3 درصد را در سبـک گزارش و 1.4 درصد را به سبک مصاحبه منتشر کـرده اند . از لحاظ موضوعى بیشترین مطالب سیاه نمایـى دربـاره امور سیاسى داخلى با 46.9 درصد مى باشد .امور اقتصادى ، کشاورزى و تجارت بـا 25.35 درصد نیز، امور قضایـى و دادگاه ها 4.3 درصد و امور پزشکى و بهداشـت و درمانى 6.7 درصد در مرتبه هاى بعدى قرار دارند . روزنامه نـگارى از فعالیـتهایى است کـه ما آن را از غرب الگو گرفته ا یم و مثل بسیارى از فعالیتهاى دیگر برآن جامه دیگر پوشانده ا یم .به قول جلال آل ا حمد اداى روزنامه نویسى را در مى آ وریـم .ما از نخـست (سال1216 شـمسى )روزنـامه را فعالیتى سیاسى تلقى کردیم .در طول همین 166 سال ، فراز و فرودهاى غـیرقابل پیـش بینى و دائمـى مربوط به سیـاست ، چندین نسل از روزنامه نگاران را زیر تـاثیر قاطع گرفته است .
حال آن که در دنیا، عرصه سیاست تنها زمینه ا ى از فعالیتهاى مـطبـوعـاتى را مـى سـازد و از فضـا در کـشورهـایـى که فـراز و فرودهاى سیاسى دنیا را به بقیه دنیا تحمیل مى کنند . روزنامه نگارى سیاسى از بقیه تخصص هاى رسانه اى کـم رونق تر اسـت .بـا ایـنـکـه اعـتـراض سیاسـى یـکـى از ویژگى هاى فرهنگ غربى است ولى اکنون این فرهنگ بسیار کم رنگ شده و رسانه ها به راحتى مردم را مجاب مى کنند . دکتر کاظم معتمدنژاد معتقد است که اکنون مطبوعات غرب پس از عبور از دو دوره )1 مطبوعات دولتى ، رسمى و استبدادى )2 مطبوعات عقیدتى ، سیاسى و انتقادى در سومین دوره بسرمى برند که دوره مطبوعات خبرى و تجارتى است در انتها بـایـد گـفـت :در حـوزه سیاسى ، تـکـلـیـ مطبـوعات با ساخت کلى قـدرت سیاسى ، چـنـدان روشن نیست . برخى ، مطبوعات را به عنوان ابراز تبلیغات سیاسى ، تکثیرکنندگان گفتمان خود و به نـوعى ، حفظ وضع موجود مى شناسنـد و بـرخى دیگر مطـبـوعـات را چشم ناظـر مـردم برعملکـرد حکومت ، نقاد، اصلاح گر، صریح و شـجـاع مى خـواهند لذا بـراى هرگـونه سیاستگـذارى ملى در حـوزه مطبوعات و سایر رسانه ها، در وهله نخست باید همگرایى و اجماع میان این دو نگرش حاصل شود .
* آموزش نیاز امروز رشته روزنامه نگارى صاحب نظـران در سال 1380 ابراز عقیده کـرده اند : در ایران مى توان تعداد کل جمعیتى را که مى توانند روزنامه بخـرند و بخـوانند از لحاظ دستـرسى ، داشتن امکان مـالـى وتوانایى خواندن در حدود 20 میلیون نفر برآورد کرد .از یک دیدگاه شمارگان فعلى مطبوعات در حدود نص میانگین حد نصاب جهانى است .53)نسخه براى هر هزار نفر در قبال 100نشریه براى هر هزار نفر )این دیدگاه ، شمارگان مطبوعات در مقابل کل جمعیت کشور (نهمخاطبان بالقوه ) را در نظر مى گیرد و ... تعداد شمارگان اسمى (مطبوعات)در سال 1380 به 3 میلیـون و 450 هزار نسخه رسیده است .ایـن رقم 5.8 برابر کمتر از آن جمعیت بالقوه مخاطب مطبوعات 20) میلیون نفر )است . در این راستا دکتر على اکبر قاضى زاده مى نویسد : عقیده دارم که اگر روزنامه نگـارى ما به سوى معیارهاى تخصصى و حرفه اى پیش رود، جذب و جلب مخاطبان صدها هزارى نفـرى ، دست نیافتنى نخـواهد بود .براى جمعیت با سواد ما نداشتن چند روزنامه با تیـراژ میلیون نقص بزرگى است .
دکتر مهدى محسنیان راد، استاد دانشگاه از تحلیل محتواى کتاب ها و متون آموزشى روزنامه نگـارى نتیجه مى گیرد که سهم تفسیر و تحلیل در مقابل خبر نویـسـى بسیار پاییـن و حـدود 0.7 درصد است ، نقدنویسـى و مقاله نویسى نیـز بـه ترتیـب 0.4 و 1.4 درصد از متون آموزشى را در برمى گیرند . دکتر سید محمد صحفى ، معاون امور مطبوعاتى و تبلیغاتـى وزارت فـرهنگ و ارشاد اسلامى نیز معتـقـد است :از نیازهاى تـوسعه و اعتلاى مطبوعات تقویـت آموزش هاى تخصصى روزنامه نگارى ، اعمال شرایط و ضوابط قانونى مشخص براى ورود به این حرفه ، کمک به پیشـبـرد امور تشکل هـاى صـنـفـى حـرفه اى و مدنـى روزنامـه نـگـارى به عـنـوان حلـقـه واسط بـیـن جـامـعـه مطبوعات مردم و حکومت ، جلب اعتماد مردم از طریق اطـلاع رسانـى دقـیـق ، صـحـیـح و سـریـع ، پـرهـیـز از غـوغـاســالارى و تـکـیـه بـر مـیـثـاق اخــلاق حــرفـه اى روزنامه نگارى است .
صاحبنـظـران مى گویند تـنـهـا 5 درصد از فعـالان مطبوعاتى تحصیلات آکادمیک در این رشتـه دارند و 95 درصد از روزنامه نگاران ، این حرفه را به صورت تجربى آموخته اند .امروزه رشته روزنامه نگارى و ارتباطات در 6 دانشکده ، یک مرکز آموزشى دو ساله ـ کاردانى و یک دوره کوتاه مدت به عـلاوه دوره هاى کـارشنـاس ارشد و دکتـرا در مـراکـز آمـوزش عالى مـخـتـلـ آمـوزش داده مى شـود .با اینکه این آمـوزش تخصصى در کشـور مـا لااقل 38 سال سابقه دارد، ولى متاسفانه از حدود 135 نفر فـارغ التحصـیـل سـالانـه دوره هاى لیسـانـس مـراکز آموزش عالـى ارتباطات فقط تـعـداد کـمـى وارد عـرصه عملى این حرفه مى شوند .