اسلام و ارتش در روسیه

نوشته نادژدا یملیانوا
مسلمانان جـزو تـرکیبى جامـعـه روسى هـسـتـنـد و » اسـلام «یـکـى از عـنـاصـر سـنـت چــنــدفــرهـنـگـى و چندمذهبى روسیه است . در سـالـهــاى 1369 اسـلام بـه عرصه هاى متعدد زندگى اجتماعى و سیاسى کشور راه یافت .ارتش هم از این قاعده مسـتـثـنـا نیست .بـا آغـاز دموکراتیزه کردن جامعه و ایجاد آزادى بیشتر در پیروى از ادیان ، سربازان و افسران از اقوام مسلمان از پنهان کردن مسلمان بودن خود دست کشیدند .با تــوجــه بــه وجــود مــنــاطــق بــزرگ مـسـلـمـان نـشـیـن در داخـل روسـیـه (تـاتــارسـتـان ، بــاشــقــیــرسـتــان و جمهـورى هاى شمال قفقاز )و نـفـوذ کشـورهاى مسلمان همسـایـه در ایـن مناطق ، عنـصـر اسـلامـى سیـاسـت نظامى فـدراسیـون روسیه هم افـزایش یـافـت .در مــحــافــل ســیــاســى و رسانه هاى گـروهـى روسیه ، گـرایش تعبیر اسلام به عنوان عامل خطر بالقوه براى امنیت مـلـى روسیه وجود دارد . اسلام سـتـیـزى تا انـدازه اى در ارتـش روسیه هـم وجود دارد .این پدیده بـه این دلیل هم شدت مى یابد که بخشى از سیاستمـداران و نظریه پـردازان دین ارتـدوکس را بـه عنـوان پایه و اسـاس نظـام دولتى روسیه تعبیر مـى کـنـنـد . رهبران ، ناسیونالیست هاى روس را به تشکیـل یـگـان هـاى ارتشـى قـومى و ارتش ارتدوکس دعـوت مى کنند .
در عین حال ، بـرخـى رهبـران سیاسـى و معنوى مسلمـان ، روسیه را به عنـوان نیروى قـدرت طلبانه و دشمن اسـلام تـعـبـیـر مـى کـنـنـد .هــر دو پــدیــده فـوق الـذکـر ثـبـات داخـلـى کـشـور، یکـپـارچگـى و اداره پذیـرى نیـروهاى مسلح را تهدید مى کند .بدیهى است که مسـألـه » اسـلام و ارتش «بـیـش از پیش مبرم و سیاسى مى شود . اعـلام ارتـش روسـیـه بـه عـنـوان و مـقـابـل هــم «لـشـگـر ارتـدوکـس » قراردادن تمدنهاى مسیحى و مسلمان با تجربـه تـاریـخ روسیه و از جـمـلـه تجربه امور نظامى کـشـور مـغـایـرت دارد .ارتــش هــمــیــشــه یـــکـــى از محافظه کارترین نهادهاى دولتى بوده و تغییـرات و تحولات در ارتش خـود به خود صورت نمى گیـرند .در ارتش روسیه » ارتباط باگذشته «بسیـار قـوى است و سنت هاى نظامى بسیار آهسته شکل مى گیرند .یکى از این سنت ها این است که نمایندگان اقوام مسلمان در کنار پیروان مذاهب دیگر در طول قـرن ها در نـیـروهاى مـسـلـح روسـیـه خدمت مى کردند . مـسـلـمـانـان مـى تـوانـسـتـنـد در صورت تمایل در مؤسسات آموزشى نظامى تحصیل کنند و بعـد از اتـمـام تحـصـیـل ، درجـه افـسـرى دریـافـت کنند .در ارتش تزارى روحانیون همـه ادیان و از جملـه روحانـیـون اسلامى خدمت مى کردند .
اکنون همین وضع در ارتـش هـاى بــرخـى کــشــورهـاى اروپایى مشاهده مى شـود؛ همه آنهـا در اختیار ستاد ناحیه نظامى بـودنـد و با رسیدن به سن مـعـیـن ، بـازنشستـه مـى شـدنـد و مـســتــمــرى دریـافــت مى کردند . همـه عـوامل مذکور در آسـتـانـه فروپاشى شوروى و بعد از آن موجب رشد دیانت نظـامـیـان شـد .در سـال 1369 سطح دیانت برابر 32 درصـد برآورد مى شـد .صـرف نظر از تعـداد واقعى نظامیان متدین ، مهم این است که نظامیان زیادى منافع مذهبى خود را تأمین نشده محسوب کرده و خواهان توسعه امکانات براى اداى آزاد فرایض دینى در ارتش مى شدند . نـظـامـیـانـى کـه خـود را مـتـدیـن مى دانند، به صورت ذیل به گروههاى مـذهـبـى مـخـتـلـ تـقـسـیـم بـنــدى مى شـوند :مسیحیـان ارتـدوکس 75 درصد، مسلمانان 12 درصد (کهاین رقم تـقـریـبـاً متنـاسـب بـا جـمـعـیـت مسلمان در کل جمعـیـت فـدراسیـون روسـیــه اســت )؛بــودیــســت هــا، کاتـولیک ها و باپتیسـت هـا هـر کـدام 1.5 درصد .تعـداد نـسـبـتـاً کوچـک نظامیان پیرو مذاهب دیگر و از جمله مذاهب غیـرسنتى بـودند .43 درصد تاتارها و باشقیرهایى که از مناطق کرانه رود ولگا به ارتش احضار شده بودند، گفتند که پیـرو اسـلام هـسـتـنـد .61 درصد از نمایندگان اقوام شمال قفقاز خود را مسلمان اعلام کردند . «اسـلام » بسیارى از آنها مفاهیم و » ملیت «خود را یکى دانستند .
برخلاف مسلمانان ، نـظـامـیـان پیرو دیـن ارتدوکس ارزش هاى دینـى خود را به صورت نظرى تعبیر کرده اند کـه در اعـتـقـادات دیـنـى آنـهـا حـتـى عناصـرى از ادیان دیگر، خـرافـات و آداب و رسـوم غـیـر دیـنـى مـشـاهــده مى شـود .پیـروان دیـن ارتدوکـس در میان انگـیـزه هاى اساسى رویـکـرد به دین به جـسـتـجـوى معـنـى زندگـى ، مصیبت هاى شخـصـى ، تـمـایـل بـه کسب اعتماد به نفس و امید به حل و فـصـل مــشــکــلات زنـدگـى اشــاره مى کردند .خدمت در مناطق مناقشه زده نـیـز یــکــى از عـلــل روى آوردن نظامیان بـه دیـن و ایـمـان بـود .طبـق ملاحظات جامعه شناسان نظامى ، در شرایط فوق العاده تعـداد نظامیانى که خود را پیرو دین محسـوب مى کننـد، افــزایــش مــى یـــابـــد .ســـرتــیـــپ معـاون رئیس اداره کـل «چرکاسـوف » امور تربیـتـى وزارت دفاع فـدراسیـون روسیه در نشست کمـیـسـیـون دولتـى مسائـل اتـحـادیـه هـاى دیـنـى 1375 اظهار داشت که در شرایط عادى 25 درصد نظامیـان خـود را متدین اعـلام مى کنند درحالى که در یگانهاى ارتشى که براى اجراى مأموریت رزمى آماده مى شـوند، این تـعـداد بـه 35 درصـد مــى رســد و در واحـدهــایــى کــه در عملیات جنگـى شـرکت کردند، ایـن رقم بالغ بـر 40 درصد مـى شـود .در میان مسلمانان ، رویکـرد به دین نه با انتخاب شخصى و شرایط زندگى بالغ بلکه با تربیت خانوادگى ارتباط دارد .
نظامیان مسلـمـان در نـظـرسنجـى هـا معمولا مى گویند که در خانـواده هاى متدین بزرگ شده اند . اواسط سـال 1369 در آکادمـى نـظـامـى نــیــروى مــوشـکـى بـه نــام دزرژیـنـسـکــى شــیــوه اسـتـفــاده از روش هاى خاص روانشناختى نسبت به نظامیـان مـسـلـمـان طـراحى شـد . طـراحان این بـرنامـه روانشنـاخـتـى از تجربه تأثیر روانى ـ مذهبى بر مردم در مساجد مسکو (بهخـصـوص مسجد جامع )،ریـازان ، اوفا و پرم استفـاده مى کردند .باید تأکید کـرد که برخورد مثبت با اسلام و مسلمانان به نمایش گذاشته شد .محققان بـه ویـژه تأکید کـردند کـه » در حـال حـاضـر، نـقـش اسلام و سنت گرایى به معنى » شرکت گذشته در حال «است که براى زندگى فرهنگـى ضـرورت دارد .برداشـت از گذشته به تخیـل دربـاره آینـده تبدیـل مى شود .«طرحهاى علمى مستلزم نه تنها آگاهى به سنت اسلامى و تاریخ اقوام مسلمان بلکه جلب بسـیـارى از روشهاى تأثیر روانشناختى بر شخص بود که توسط سرویس هاى ویژه به کار گرفته مى شوند . فعالیت هاى گـسـتـرده نیـروهاى سـازمـان فـدرال مـرزبـانـى در جـهـت بــرقـرارى تـمــاس بــا ســازمـان هــاى مسلمانان نیز شایان توجه است .(در زمان ریاست ژنرال آندرى نیکولای به این مسائل توجه ویژه اى مى کـردند ). علل فعال گـرایى سازمان مرزبانى در ایـن زمـیـنــه کــامــلا روشـن اســت . مرزبانان در مرزهاى روسیه با جمعیت مسلمان تماس مستقیم دارند و بهتر از نظامیان نیروهاى دیگر با آداب و رسوم اسلامى آشنـایـى دارند .آنها مجـبـور مى شوند از مرزهاى کشورهاى آسیاى مرکزى جامعه مشترک المنافع هم دفاع کنند که به لحاظ تاریخى جزو حیطـه اسلام هستند .
مردم محلى و ریاست این کشورها به حضور مرزبانان روس علاقه مندند تـا بـدیـن وسیله از خـطـر افراط اسلامى که از خاک افغانسـتـان برمى آید، جلوگیرى کنند . ریاست سـازمان فدرال مرزبانى به این نتیجـه رسیده است کـه آگاهـى مـرزبـانــان روس بـه مـبـانــى اســلام مى تواند روابط آنهـا را با مردم محلـى اصلاح کند و اینکه دیـدارهاى مرتب روحانیون مسلمان از یگانهاى ارتشى با نظامیان مسلمان و گفتگوهاى آنها با نظامیـان روحیه مرزبانان را تقویـت خواهد کـرد .طبق مطالـعـاتـى کـه در سـال هـاى 1375 ـ 1374 در گـروه نیروهاى مرزبانى روسیه در جمهورى تاجیکسـتـان بـه عـمـل آمـد، روحـیـه نظامیان باثبات بود، ولى نظامیانى که در مرز با چچن مستقر بودند، چنین روحیـه اى را نداشتـنـد .ایـن تـفـاوت نــاشــى از آن بــود کــه خــدمـــت در تاجیکستان بـه عـنـوان دفاع از منافـع میهن تلقى مى شد . مــرکـز اســلامــى جــمــهــورى تاجیکستان و فرماندهى گروه نیروهاى مرزبـانـى روسیه در تاجیـکـسـتـان بـا مساعدت کمیته امور ادیان وابسته به دولت جمهورى تاجیکستان و سعیـد احمدف ، رئیس این کمیته قـراردادى درباره همکارى در زمینه تربیت معنوى و اخلاقى و وطن پـرستانه مرزبانـان و اعضـاى خـانـواده هاى آنـهـا مـنـعـقـد کردند .
در زمان اقامـت گـروه نیـروهـاى سازمان فـدرال مرزبانى در جمهـورى قـرقـیــزسـتـان نـیـز قــراردادى بـا اداره روحانیت به امضـا رسیده بـود .گروه مرزبانى مذکـور نـیـز بـا سـازمانـهـاى مذهبى مسلمانـان هـمـکـارى کـرده و جنبه هاى دینى زندگى نفرات ، اوضاع مذهبى مناطق استقـرار نیروها و تأثیر آن را بـر روحیه و اخلاق نـظـامـیـان و اعـضـاى خـانــواده هـاى آنـهــا مــورد پژوهش قرار مى داد .در شمال قفقاز نیز مـوافقت نامه هایى بیـن مـرزبـانـان روس و اداره روحانیـت مـسـلـمـانـان منعقد مى شد .به عنوان مثال ، در آذر سال 1375 قرارداد همکارى بین اداره روحانیـت مـسـلـمـانـان داغـسـتـان و فرماندهى ناحیه ویژه مرزبانى قفقاز تا سال 1379 منعقد شد .به عقیده اداره روحانیـت مـسـلـمـانـان داغـسـتـان ، سیاستمـداران روس اکثراً داغستان را محسوب مى کنند «منطقه درجه دوم » کـه ایـن بــرخـورد درسـت نـیـســت . رؤســاى اداره روحـانـیــت از تــلاش سـازمان مرزبـانـى بـراى همـکـارى با سازمان هاى مسلمان داغستان و تمام شمال قفقاز استقبال کردند .
ناخدا دو کشـاف توختامتـوف ، دستیـار رئیـس اداره روحانـیـت مـسـلـمـانـان بـخـش اروپایى مرکزى روسیه در زمینه روابط با وزارت دفاع و وزارت کشور روسیه در ایـن مـورد گفـت ::» نـمـایـنـدگـان نیـروهاى مسـلـح مـى خـواهنـد بـدون تلاش خاصى از دین تـنـهـا چـیـزى را .«بگیرند که لازم دارند به عبارت دیگر، در صورت لزوم از روحانیون مسلمان و ارتدوکس براى اجراى مراسمى دعوت مى کنند که بـه عقـیـده فرماندهـان ، بـاعـث ارتقـاى سطـح روحى نظامیـان مـى شـود .در مرحله اول این شیـوه مفید بـود ولى به تدریج مضر شد چرا که عدم پیگیـرى در ارشاد دینى باعث کاهش ایمـان و تقویت بى دینى مى شود . در خاتمه ، مایلم یک بـار دیـگـر تأکـیـد کـنـم کـه در طـراحـى و اجـراى سیاست نظامى و سیاست تأمین امنیت ملى روسیه ، کـم اهمیت انگاشتـن یـا نادیـده گـرفتن عامـل اسـلامـى بـه هـر شکلى که باشد، مى تواند موجب بروز اختلاف هـاى جـدى بـیـن گـروه هـاى مختلف مـردم ، انشعاب در جامـعـه و افت شـدیـد تـوان رزمى ارتـش روسیـه شود .