جادوی کودکان در جعبه جادو/فرهاد مهدوی

بصیرت:تلویزیون رسانه ای است که امروزه جای ویژه ای در زندگی ما یافته است. هر کدام از ما قسمتی از برنامه ریزی زندگی روزمره خود را صرف همراه شدن و نشستن پای جادوگری های آن اختصاص داده ایم و به همین خاطر هم جعبه جادو نام گرفته است. برخی مواقع فرزندان خود را به زور از پای آن بلند می کنیم و گاهی اوقات خودمان هم فریب هنرنمایی آن را می خوریم، به این نتیجه رسیده ایم که قسمتی از زندگی است. حتی اگر بعضی از برنامه های خود را لغو کرده ایم، می نشینیم در مقابل تلویزیون تا ببینیم چگونه زندگی ما را می بلعد، گویا چاره ای نیست برای فرار از این غول که با راحتی با آن آشتی کرده ایم و برخی اوقات همراه با آن به بستر خواب می رویم و گاهی هم با هم مطالعه می کنیم و غذا می خوریم و...
اندیشمندان می گویند کمتر تلویزیون نگاه کنید و بیشتر کتاب بخوانید اما تلویزیون سعی می کند در تمام جوانب زندگی ما به عنوان راهنما حضور یافته و همه چیز را نفی کند. از یک خط کتاب فیلم می سازد و بقیه را دور می ریزد. یکی از بزرگان می گفت: یاد گذشته ها که می افتم چقدر برای کودکان امروز حسرت می خورم. می نشتیم پای سخن بزرگترها و از تجربیات آنها بهره مند می شدیم و اکنون که بزرگتر ها اندکی با کودکان هم سخن می شوند خود هم به پای کارتون ها می نشینند و برای همین است که همه چیز کودکان ما تلویزیون شده است و آن ها غرق در «تام و جری» و« پلنگ صورتی» زندگی می کنند.
آنها دیگر کمتر می دوند، کمتر از تجربیات بهره مند می شوند و دوست دارند در نقش این کارتون ها باشند.
برای فهم و درک بیشتر این موضوع که رابطه کودکان و تلویزیون چگونه است مهمترین و بهترین منبع را مرکز پژوهش ها و تحقیقات صدا و سیما به خاطرم رسید و به خاطر همین نظرسنجی ها و نیازسنجی های این مرکز را در مورد کودکان مورد کند و کاو قرار دادم که نکات جالب توجهی به دست آمد.
علاقه به بزن بزن
پژوهش های صدا و سیما می گوید که 65 درصد از کودکان و نوجوانان علاقه مند به نوع دعوا و کشمکش و بزن بزن در کارتون ها هستند و در این حال 95 درصد از کودکان و نوجوانان نام یک کارتون خارجی را به یاد داشته اند. کارتون تام و جری با 49 درصد بیشتر از سایر کارتونها نام برده شده است. اما در مقابل تنها 18 درصد از کودکان و نوجوانان نام کارتونهای ایرانی را به یاد داشته اند. برنامه های انیمیشن قرآنی با 6 درصد، «خداوند لک لک ها را دوست دارد.» و «قطعه های کهن و مثنوی » هر کدام با 3 درصد بیشتر از سایر کارتونها نام برده شده است.
دوست داریم کارتون باشیم
زندگی در خیال یکی از سوالاتی است که از کودکان پرسیده شده است. زندگی در خیال و عدم مواجه شدن با واقعیت ها همواره یکی از آسیب های اجتماعی ما بوده است که در مقابل سختی های زندگی زود مایوس رنجیده و منزوی می شوند. در این زمنیه جالب است که گفته شود، تنها 26 درصد از کودکان به موضوعات علمی علاقه مندند این در حالی است 57 درصد کودکان و نوجوانان به موضوع «افسانه ای و تخیلی» و 36 درصد به موضوع کارگاهی علاقه نشان داده اند.
این نیازسنجی ها نشان می دهند که 53 درصد کودکان و نوجوانان ما دوست دارند به جای یکی از شخصیت های کارتونی پخش شده در تلویزیون باشند.
میزان وقت کودکان
بنابر نظر والدین فرزندانشان در شبانه روز به طور متوسط 5 ساعت و13 دقیقه تلویزیون تماشا می کنند. از نظر 52 درصد والدین مدت زمانی که فرزندانشان در شبانه روز تلویزیون تماشا می کنند مناسب است و 44 درصد آن را زیاد دانسته اند که این نشان می دهد که والدین در تشویق کودکان به تماشای تلویزیون نیز دخیل بوده اند.
غربت آموزه های دینی و ملی
هر چیزی را به چاقو تشبیه می کنند، تلویزیون هم از آنها است که هم می تواند مفید باشد و هم می تواند مضر ؛ بستگی به نوع استفاده از آن دارد، شبکه های تلویزیونی متعدد، ساعت های متعدد نمایش برنامه کودک از برنامه های تولیدی است که در کمپانی های غربی تولید می شود و بیشترین جذابیت را به دنبال دارند و برنامه های بومی در بین کودکان از جذابیت های کمتری برخوردار است. هنگامی که از کودکان پرسیده می شود چه کارتون هایی را دوست دارند تکراری پخش شود، 46 درصد تام و جری، 16 درصد پلنگ صورتی و 6 درصد سه شمشیر باز و فوتبالیست ها. کودکان معتقدند که کارتون های ایرانی نسبت به کارتون های خارجی آموزنده ترند، متناسب با فرهنگ ما هستند اما به خاطر ویژگی های منفی چون قشنگ نبودن، کسل کننده بودن ، بی مزه بودن و نداشتن تنوع موضوعی به آنها علاقه مند نیستند.
با این حال یکی دیگر از نظرسنجی های پژوهشی صدا و سیما نشان می دهد که علیرغم اینکه کودکان علاقه مندند که از زندگی ائمه اطهار (ع)و پیامبر(ص) بیشتر بدانند در این مورد کمتر از تلویزیون بهره برده اند.
59 درصد کودکان و نوجوانان علاقه مند هستند در برنامه های صدا وسیما پیرامون ماجرا ها و اتفاقات زندگی پیامبر ان برنامه ساخته شود و 41 درصد نیز دوست دارند صدا و سیما به خصوصیات اخلاقی پیامبر(ص) بپردازد. از نظر 27 درصد کودکان و نوجوانان «مهربانی» مهمترین ویژگی اخلاقی حضرت محمد (ص) است که آنان علاقه دارند درباره آن بیشتر بدانند و 5/38 درصد از و نوجوانان بیشتر علاقه مندند با حوادث و ویژگی های دوران کودکی و نوجوانی پیامبر در برنامه های صدا و سیما آشنا و 19 درصد نیز علاقه دارند با جنگ های پیامبر با کفار آشنا شوند.
مهمترین منبع اطلاع کودکان و نوجوانان از زندگی پیامبر (ص) «کتاب های درسی» بوده است. ( 59 درصد خیلی زیاد و زیاد) ، خانواده( 45 درصد خیلی زیاد و زیاد) و برنامه های رادیو تلویزیون ( 38 درصد خیلی زیاد و زیاد) از این لحاظ در مراتب بعدی قرار دارند.
بخور ، بپوش، فکر نکن
امروز تلویزیون در قالب تبلیغات مستقیم و پیامهای بازرگانی به کودکان ما می گوید که چه بخورند و چه بپوشند و چگونه به خوراکی های زیبا اما کم محتوا و مضر علاقه مند شوند و در قالب فیلم هایی که علاقه مندی کودکان نشان داد ( اکثر فیلم های خارجی که توسط کمپانی های غربی تولید شده اند)و علاقه مندی آنها به بزن بزن ها ، فرار از واقعیت ها، زندگی با افسانه به آنها از پیش گفته است چگونه در بزرگی از تجربیات افسانه ای کودکی اش بهره ببرد.
کودک امروز ما از تاریخ چیز زیادی نمی داند، اما بسیاری از بازیکنان وهنرمندان خارجی را که هر روز برصفحه تلویزیون به وی لبخند می زنند را می شناسد او شناختی که از ورزشکاران و بازیگران دارد و بسیار بیشتر ازشناختی است که از نویسندگان و مشاهیر علمی و تاریخی کشور مان دارد.
تلویزیون ما باید برای فرار از فرد چاره ای بیندیشد بیشتر از آنکه به فکر مجریان زیبا و خوش سخن و بلندگو بگردد، باید مجریان با مطالعه، اندیشمند و دانشمندانی را برای سخن گفتن با کودکان به داخل خانه های مردم بفرستد که فقط کودکان را به تماشای تلویزیون نکشاند بلکه طریقه درست فکر کردن و درست کارکردن را به آنها ( نه بگوید) بلکه بیاموزد. نظرسنجی دقیقی امروز در دست نیست که نشان دهد مجرمان و محرومان از سواد ما که امروزه سن آن به سن تماشای تلویزیون می رسد چند درصد از تماشا گران دیروز آن بوده اند اما این را می دانیم و به تجربه ثابت شده است که رابطه کمتری بین موفقیت های بزرگ و تماشاهای تلویزیون وجود دارد.
اما همانگونه که حضرت امام(ره) فرمودند: « تلویزیون باید به یک دانشگاه تبدیل شود.»