هزار سال یاد «نی نوا» معصومه فرمانی کیا

بصیرت: عرب رسم داشته و دارد که وقتی خون اهالی خانه ای به ناحق به زمین ریخته می شود، تا وقتی انتقام خون او گرفته نشده، بر سر در آن خانه پرچم سرخ نصب می کنند. صدها سال است پرچم گنبد طلایی امام حسین(ع) سرخ است؛ صدها سال است صدای «یا ابا عبدا... » محرمها را درمی نوردد؛ صدها سال است کوچه های مشرف به حرم عاشورا میزبان دسته های عزادار است و آدمهای شمع به دست؛ آدمهایی که همیشه طره ای از آفتاب مهربانی اش روی سر زندگی شان بوده است.
آدم های امروز، آدم های دیروز، نسلهای گذشته، اصلاً حکایت این عزاداری، حکایتی کهن است.
* نقطه شروع
دقیق معلوم نیست تاریخ شروع عزاداری در حرم به چه زمانی بازمی گردد. شاید خبر «ابن اثیر» از مجلس وعظ در روزهای جمعه، اولین خبر مربوط به این مورد باشد. محفلی که در عاشورای 510 ق به دلیل اختلافهای مذهبی به غائله ای تبدیل شده و برای مدتی تعطیل می شود. اما قصابیان، محقق و پژوهشگر تاریخی، با توجه به منابع از برگزاری مراسم سوگواری در دوره تیموری خبرداده و می گوید: در این دوره مشهد شهری مقدس و پایتخت مذهبی به شمار رفته و عزاداریها نیز در آن برگزار می شده است، اما این عزاداری ها همراه با شکل گیری تشکیلات آستان قدس رضوی در عهد صفویه به گونه ای خاص مورد توجه حاکمان قرار می گیرد.
وقفنامه املاک شاه سلطان حسین در این عصر، گفته های این محقق را تأیید می کند، آنجا که می آورد از جمله چهارده تومان باقی مانده مبلغ، دو تومان و هشت هزار دینار را هر سال در روز عاشورا صرف حلوا و نان به جمعی از فقرا و زائران و خدمه که در آن وقت حاضر باشند تقسیم و ثواب آن به ارواح مقدسه مطهره سیدالشهدا و باقی ائمه نمایند...»
بدین شکل، مراسم سوگواری در این دوران با وسعت بیشتر در مقایسه با گذشته برگزار می شده و اطعام سوگواران به صورت سنتی رایج بوده است.
قصابیان توضیح می دهد: برگزاری مراسم آهنگین و موزون در دسته ها از همین ایام مرسوم می شود که همراه با مرثیه سرایی و تعزیه گردانی در اماکن متبرکه معمولاً در رواق دارالضیافه، ایوان طلا، صحن عتیق و مسجد گوهرشاد شکل می گیرد.
* افشاریه و عزاداری
از متن موقوفه یلداش بیگ در سال 1158 ق پیداست مراسم سوگواری در عهد افشاریه شکل تازه ای گرفته است؛ عزاداریهایی که دهه اول محرم، اربعین و آخر صفر را شامل می شده و در مسجد گوهرشاد، ایوان طلای صحن عتیق و مدرسه پایین پا، برگزار می شده است. علاوه بر متن وقف نامه های عهد نادری، وجود نامهای مجریان این مراسم همانند خطیب، حافظ، ملا و صورت هزینه های مربوط به روشنایی و طبخ حلوا ویژه سوگواران که در متن طومار علیشاهی ثبت گردیده، از فرهنگ مراسم سوگواری در عهد نادری حکایت می کند.
* نظم برعزاداریها حاکم می شود...
با کتابت و تدوین طومار عضدالملک، مراسم مختلف حرم از جمله مراسم سوگواری در حرم انتظام یافت، در حالی که تعدادی زیارتنامه خوان، خطیب و ملا معین و بودجه تأمین هزینه مراسم عزاداری مشخص می شود. گفته می شود از این دوران است که حرم برای عزاداری با تمهیداتی خاص پیش می رفته است؛ این که ضریح مطهر، گنبد، رواقها، بدنه مناره ها، ازاره ایوان طلا و قسمتهایی از سقاخانه با پارچه های سیاه و پرچم و بیرق سیاهپوش شده و مکانهای اجرای مراسم نظیر ایوانها و رواقها با نصب و تعویض پرده و چیدن چراغ و شمعدان آماده می شد.
در این مراسم که تا ساعتها ادامه داشته، حاضران با چای پذیرایی می شدند. تأکید و نظارت مسؤولان بر اجرای بهتر مراسم مطابق آیین نامه ها و صورت هزینه های موجود در اسناد مربوط به روضه خوانهای حرم و ایوان طلا در شب عاشورا و دیگر ایام سوگواری، همه حاکی از اهمیت این مراسم در این عهد است.
اسناد مربوط به هزینه اطعام سوگواران در عهد محمد علی شاه قاجار به تاریخ 1327 ق مشخص می سازد که پذیرایی از سوگواران بویژه در شب عاشورا، جزء مراسم سوگواری در حرم بوده است و گاه وسعت برگزاری مراسم به حدی بوده که چون چراغهای موجود در حرم و اماکن متبرکه تکافوی نیاز مراسم را نداشته، از چراغهای کرایه ای استفاده می شده است.
در عهد پهلوی، مراسم به همین شکل برگزار می شده، در حالی که ممنوعیت نقاره زنی در حرم و اعلام عزا توسط مؤذنان و سیاهپوش کردن مناره ها، ایوان مبارکه و تعیین نام و محل روضه خوانها و مکانهای تعزیه خوانی نیز در نحوه اجرای مراسم شرط بوده است. برگزاری مراسم را خادمان قدیمی در صحن عتیق، صحن نو، رواق دارالضیافه و ایوان طلا عهده دار بوده اند.