نظامى شدن دریاى خزر

*رویداد چـارلز والد
مـعـاون فـرمانـدهـى نیروهاى اروپایى آمریکا در جمهـورى آذربایجان ، در گـفـت و گـو بـا الـهـام علـى اف ، رئیـس جمهور آذربایـجـان اعلام کرد :آمریکا به عنوان نظـارت بر بخش هاى تحت مالکیت آذربایـجـان در دریاى خزر به باکـو کمک مستقیـم نظامى خواهد کرد . چارلز والد افزود :آمریکا به زودى به آذربایجان کمک نظامى خواهد کرد . این امر با توجه به مسأله امنیت دریاى خزر صورت گرفته و از اهمیت حیاتى در منطقـه بـرخوردار اسـت .وى زمان انجام این کمک ها را در دى ماه 1382 اعلام کرد .
* پیشینه
همـکـارهاى نظـامـى جـمـهـورى آذربایجان و آمریکا یکى از بزرگ ترین تهدیدهاى منطقـه خـزر و اقـدامـى در جهت نظامـى کردن این دریا به شمـار مـى رود .طـبــق قــراردادى کـه مـیــان جمهورى آذربایجان و آمریکا در سال 1381 منعقد شده ، آمریکـا متعهد به پرداخت کمـک 4.4 میلیـون دلارى به آذربایجان در جهت تـجـهـیـز نـاوگـان دریایى آن کشور شده است . اینتلیجنـس آنـلایـن در فـروردیـن 1381 خـــبـــر داد کــــه بــــراســــاس مـوافقت نامه دفـاعـى کـه در فـروردین 1382 در باکو مـیـان فـرستـاده رئیـس جمهور آمریکا، میراریکاردل ، معاون وزارت دفاع آمریکا در امـور قـفـقـاز و «صـفـر ابى اف » وزیر دفاع آذربایجان امضا شد، آمریکایى ها متعهد شـدنـد «به نام منافع نفتى شان در منطـقـه » بـه عنوان مقدمه ، یک کمک نظامى 4.4 میلیون دلارى به آذربایجان اعطا کنند .
هــمــزمـان در فــروردیــن 1382، در واشنگتن ، نام آذربایجان را در فهرست کشورهایى گنجاندند که فروش اسلحه به آنها مجاز است .حیدر عـلـى اف ، رئیس جمهـور وقت آذربایجان نیـز در فروردین 1382 فرمان تشکیل » نیروى امنـیـتـى ویـژه «را امضـا کـرد، وظـیـفـه انحصـارى این نیرو حفظ امنیـت خـط لوله نفت باکو ـ تفلیس ـ جیهان است . در هفته دوم آذرماه 1382 دونالد رامسفلد، وزیر دفاع آمریکا طى سفرى به آذربایجان با الهام على اف و صـفـر ابى اف ، رئیس جمهور و وزیر دفاع این کشور دیدار کرد .رامسفلد پس از این ملاقات ها در یک کنفرانس مطبوعاتى در باکو گفت :ایالات متحده آمریکا بر مناسبات خود با جمهورى آذربایجان ارج مى نهد و قصد تقویت آن را دارد . بـراساس گـزارشـى از رادیو آمـریـکـا، واشنگتن سـالانـه 3 میلیـون دلار براى مقاصد دفاعى ـ نظامى به باکو کـمـک مى کنـد و آذربـایـجـان بـا اعـزام 125 سرباز در مأموریت صلح بانى در عراق شرکت کرده است . » آذربایجان در پـى حـمـلات11 سپتامبر« 1380 به آمریکا قول حمایت داد و در جریان جنگ افـغـانـسـتـان بـه هـواپیمـاهـاى آمریکـایـى اجـازه داد از حریم آذربایجان اسـتـفـاده کـنـنـد .در گـزارشى بى .بـى.سـىآمـده اسـت : آب هاى ساحلى آذربایجـان در ردیاى خزر حـاوى میدان هاى عظـیـم نـفـتـى اسـت و واشنگتن نـقـش عـمـده اى در کمک به توسعه آنها ایفا کرده است .
آمریکا و آذربایجـان اولین مانـور نظامى مشتـرک خود را در دریاى خـزر در هفته پایانى مـردادماه 1382 انجـام دادند .واحـد مطبـوعاتى وزارت دفاع جمهورى آذربایجان گزارش داده بود که در این رزمایش 18 نظامى آمریکایى ، 45 نظامـى آذرى ، دو فروند بالگـرد و دو قایق گـشـت زنى شـرکت داشتنـد . هدف از ایـن مـانـور، ارتـقـاى سـطـح آمـوزش و تـجـربــه نــیــروى دریـایــى جمهورى آذربایجان براى محافظت از تأسیسات نفـت و گـاز بـاکـو در بـرابـر حملات احتمالى تروریستى ذکر شده بود . پیش از آذربـایـجـان ، روسیـه در مـرداد 1381 اقـدام بـه بـرگــزارى یـک مانور بزرگ در دریاى خزر کرده بود که در آن 100 هزار تن از نیروهاى نظامى روسیه هـمـچـنـیـن 60 نـاو، نـاوچه ، کشتى و بیـش از 30 فروند هـواپیمـاى جنگنده حضور داشتند . همزمان با این مانور، به دسـتـور نورسلطان نظربـایـف ، رئیس جمهـور قزاقسـتـان ، رزمایش نظـامـى » دریـاى صـلـح «1381 از15 تا 25 مـرداد بـا حضور یـگـان هـاى زمینـى ، هـوایى و دریایى نیـروهاى مسلـح قـزاقستـان در منطقه » مانگستاو «واقع در دریاى خزر بــرگـزار شـد .مـحـمــد دهــقــانــى از فرماندهان نیروى دریایى ایران در مانور روسیه حضور یافت .
* ارتــــبـــــاط مـــــنـــــابـــــع انـــــرژى بـــــا نظامى گرى در خزر
نظامى شدن خزر ارتباط نـزدیکى با منابع انـرژى این منطـقـه دارد .طبق بررسى دکتر قربان ، کارشناس نفت و گاز و عضو مؤسسه مطالعات دریـاى خزر در ایران ، چاه هاى اصلى نفت و گـاز در دریـاى خـزر، عـمـدتـاً در دو بخش قرار گرفته اند . یکى در قسمت شمالى و مرزهاى نزدیک به قزاقستان و دیگرى در قسمت جنوبى نزدیک به آذربایجان .دو سـوم نفت خزر در حوزه شمال و یک سـوم آن در حـوزه جنوبـى آذربـایـجـان قـرار دارد .در مورد قسمت جنوبـى ایـران و قـسـمـت شمـالـى روسـیـه نـیـز هـنـوز بـررسى هاى دقیقـى بـه عـمـل نـیـامـده است .بنـابـر آمـارهاى بین المـلـلـى ، قزاقستان روزانه حدود 800هزار بشکه و آذربایجـان حـدود 300 هزار بشـکـه نـفـت تـولیـد مـى کـنـنـد ولى مـى تـوان پیش بینى کرد که تولید قزاقستان به یک میلیون و 800 هزار بشکه و آذربایجان بـه 600 تـا 800 هـزار بشـکـه در روز برسد .سه شرکت غربى BP ، اکسون موبایل و کوکون فیلیپ در حوزه نفتى آذربایجان در خزر مـشـغـول فعالـیـت هستند .به پشتیبانى آمریکـا، تـرکیـه و این شرکت ها خط لوله انتقال نفت خام آذربایجان به ترکیه و از آنجا به بازارهاى جهـانـى (مـوسومبه خـط لـوله بـاکـو ـ تفلیـس ـ جـیـحـان )در حال سـاخـت است . جنـگ افـغـانـسـتـان و عـراق ایـن فرصـت را براى آمریکـا فـراهم کـرده تـا نیروهایش را در منطقه آسیاى مرکزى و قفقاز نـیـز مستقر کنـد .در حـقـیـقـت دخالت نظامى آمریکا در این مـنـطـقـه پس از حوادث 11 سپتامبر شروع شد . در همین راستا، آمریکا هـزاران سرباز را بـه دو جــمــهــورى ازبـکـســتــان و قرقیزستان فرستاد .
همچنین این کشور مـجـوز اعــزام نـیــروى بـیـشـتــرى بـه تـاجـیـکــســتــان را بـه دســت آورده و کمـک هـاى لـجـسـتـیـکـى فـراوانـى از قـزاقستان دریـافـت کـرده اسـت .ژرژ فریدمن ، مشاور ارتش آمریکا در امور استراتژیک گفت :اکنـون هواپیماهاى جنگى ما در قرقیزستان مستقر شده اند . وظیفه آنـهـا ایـن اسـت که در صـورت نامطـمـئـن شـدن اوضاع در پاکـسـتـان بلافاصله مداخـلـه کـنـنـد .نـیـروهاى آمریـکـا عـلاوه بـر آن در کـشـورهـایـى همچون گرجستان ، فیلیپین و اندونزى پراکنده اند . روسیه نیز طى 5 سال اخیر ناوگان دریـایـى خــود را در خـزر بـا نــاوهــا و هواپیماهاى شناور و نـاوچه ها تکمیل کـرده اسـت .در شـهـر کـاسـپـیـسـک فرودگاه نظامى ساخته است و در آنجا یک تیپ تفنـگـداران دریایى را مستقـر کرده است . ایران از گذشته داراى چند کشتى محدود در آب هاى دریایى خزر بـود، از جـمـلـه نـاو » شـاهـرخ «کـه کـشـتـى کوچـک و کهنه اى به شمار مـى آمـد و براى استفاده در آمـوزشگاه درجه دارى نیروى دریایى ایران به کار مى رفت و از طریق کانال » ولگا ـ دن «وارد خزر شده بود .همچنین کشتى مسافربـرى میـرزا کوچک خان که از سال 1364 در مسیر بنادر ایرانى به باکو و آستاراخان فعالیت مى کند.
ایـران در جنـوب دریاى خزرداراى دو منطقه حفاظتى اسـت کـه بـه ترتیب به نیروى دریایى ارتش و نیروى دریایى سپاه پاسداران انقلاب اسلامى سپرده شده است .در هفته اول آذرماه 1382 نیـز نـاوچـه پیـکـان کـه تـوسط متخصصان داخلى ایران ساخته شده ، در خـزر بـه آب انـداخـتـه شــده و وارد ناوگان دریایـى ایـران در دریایـى خـزر شد . امیر دریادار عـبـاس مـحـتـاج در مصاحبه اى ، با اشاره به این که نـاوچه پیکان به لحاظ فنى یکى از پیشرفته ترین واحدهاى موشک انداز تندرو و سریع است و سیستم هاى پیچیده آن تـوسط دانشمندان و متخصصان داخلى ایران ساخته شده است ، در پاسخ به سؤالى درباره حضور این ناوچه در خزر باتوجه به سیاسـت جـمـهـورى اسلامى ایـران مبـنـى بـر غیـرنظـامـى کـردن ایـن دریـا گفت :حضور این ناوچه سیاست هاى ما را نفى نمى کند .هـر کـشـورى براى حفاظت از منابع خود نیازمند امکاناتى است و حضور ناوچه پیکان هم در این راسـتــا اســت .وى افـزود :بــازتـاب حضور ناوچه پیکان در نشریات نظامى دریایى اقدام مثبت و بزرگ قلمداد شده است .
* ارزیابى
مسابقه نظامى گرى در خزر شروع شـده اسـت .روسیـه ، آذربـایـجـان ، قزاقستان ، ایـران و ترکمنستان هر یـک به تـنـاسـب توانایى هـا و امـکـانـات و ظـرفـیـت هـاى خـود در حال تـقـویـت ناوگان دریایى خـود در خزر هستـنـد . انگیزه و بهانه هر 5 کشور ساحلى نیز، دفاع از منافع ملى و اقتصادى خویش در دریاى خزر اسـت .روسیه بـا یـک فاصله بسیار زیاد با داشتن بزرگ ترین نـاوگان دریایى مـنـطـقـه و در اخـتـیـار داشتن تنـهـا راه آبى قابل کشـتـیـرانى و دستـرسى به آب هاى آزاد جهان یعـنـى کانال » ولگادن «از حق انحـصـارى در این زمینه برخوردار است ، به طورى که مى توان گفت هیچ تغییر و تحول مهمى در وضعیت ناوگان دریایى کشورهاى ساحلى خـزر بـدون چراغ سبـز روسیـه صـورت نـخـواهد گـرفـت .بـنـابـرایـن مى توان پیش بینى کرد که روسیه از این حق انحصارى در معادلات بین المللى و بـازى هـاى عـرصـه قـدرت جـهـانــى استفـاده کـنـد .از جمله ایـن مـسـائـل مى توان به دریافت کمک هاى مالى ازغـرب ، حل مسائلـى نـظـیـر چـچـن ، بـحــران هـاى داخـلــى و هــمــکــارى اقتصادى و بین المللـى اشـاره کرد.
از سوى دیگر آذربایجان و قزاقستان گرچه در محدوده قدرت نفوذ روسیه در منطقه قـرار دارنـد امـا ایـن دو کــشــور داراى گرایش گریز از مرکز قدرتمندى هستند که آن هـا را به شدت به سمت غـرب و مشخصاً آمریکا سـوق داده است .در حقیقت نزدیکى آذربایجان و قزاقستان به آمریکا تا حد زیادى ناشى از مبحث رقابت با روسیه و خروج از تیول نظارتى و نفـوذ مسکو است .آمـریـکـا نـیـز 3 انـگـیـزه مـشـخـص را از هـمـکـارى بـا آذربایجان و قزاقستان دنبال مى کند :
1 ـ حـضـور در مـنـطـقـه حـیــاط خلوت روسیه در چارچوب رقابت هاى بین المللى
2 ـ بهره گیرى از ظرفیت هاى نفت و گاز این دو کشور
3 ـ گسترش حیطه نفوذ بین المللى در منطقه استـراتژیک آسیاى مرکـزى و قفقاز .
حضور نظامى آمریکا در منطـقـه خزر علاوه بر منافع اقتصادى حاصـل دستیابى به منابع بکر انـرژى در خزر، حلقه محاصره ایر ان را نیز تنگ تر کرده و از نـظـر واشنگـتـن بـرگ هـاى بـرنـده دیگـرى در اختیار ایالات متحـده قـرار مى دهد تا بـه زعم آن کشور در کنتـرل بنیادگـرایى و تروریسم از آن اسـتـفـاده کند . نکته دیگرى که در این راستا نباید نادیده گـرفته شود این است که اگـرچه حضور مستقیم نظامى در دریایى خزر به صورت داشتن نـاوگان دریایـى ، از اهمـیـت فـراوانى بـرخـوردار اسـت امـا امـروزه بـا تــوجـه بـه پـیـشــرفـت هـاى تکنولوژى نظامى به خصوص در زمینه مـوشک هـاى دوربـرد و هـواپیمـاهـاى دورپرواز و بمب هاى هدایت شونده و سیـسـتـم هـاى رادارى و مـاهـواره اى ، داشتن چند پایگاه نظامى در کشورهاى اطراف خزر مى تواند براى دارندگان این نوع تجهیزات نظامى ، اهداف آن ها را تأمین کند . ایران بـه درستى بـا درک این نکتـه که مسابقه تسـلـیـحـاتـى در خـزر، بـه ناامنى در این منطقه دامن مـى زند، بر ضرورت غیـرنظامى مـانـدن ایـن دریـا تأکید کرده است و پافشـارى بر تدوین هرچه سریع تر هرژیم حقـوقى خـزر از همین جا ناشى مى شود .