دورخیز اتحادیه براى خاورمیانه

دیدارهاى بیشمار رهبران اروپایى از کشـورهـاى خـاورمیانـه بـا تـوجه بـه تحـولات نظام بین الـمـلـل در شـرایط کنونى داراى پیامدهاى بسیارى از جمله نقش آفـریـنـى آنـهـا در آیـنـده مـنـطـقـه مى باشد . پـس از یــک دوره پــرتـلاطــم در خاورمیانه که با حمله آمریکا و نیروهاى ائتلاف به عراق، اعلام طـرح نقشه راه براى پیشبـرد صلح بین فلسطینـى هـا و رژیم صهیـونیستى ، جنجال تبلیغاتـى علیه پـروژه هسته اى ایران، تهدیـدات آمریکا علـیـه عربستان و سوریـه آغـاز شد .در ماههاى اخیـر شـاهـد آرامـش نسبى اوضاع در این منطقه هستیـم کـه بـا گـذشــت زمــان و فـروکـش کــردن التهابات و هیـجـانـات ، ایـن روند در حال حـاضـر مـورد تـوجه بـسـیـارى از رهبـران و مقامات سیاسى کـشـورهاى جهـان بـویـژه اروپایـى هـا قـرار گـرفـتـه است . لازم به ذکر اسـت کـه در شـرایـط فعلى تمـرکز و سـازماندهى تأثیـرگـذار اروپایى ها بر حضـور فـعـال در آیـنـده تحولات جهانى بویـژه درخاورمیانه از یکسو به تغییرات و تصمیمات محورى اتحادیه اروپایـى مـرتبط بوده است کـه کشـورهاى اروپایـى درحال تجهـیـز و پیشبرد رویه مستقلانه خود مى باشند و از سوى دیگر رقابت پنهان جهان غرب در دستیابـى بـه حـوزه هاى نفـوذ بـراى بهره گیرى در آینده است که در ماه هاى گذشته بـا مـقـاومت جدى آمریـکـا در خاورمیانه مواجه بوده است . در هـر حـال اروپـایــى هــا بــراى حضور در تحـولات آتى خاورمیانه بـه برخى محورهاى اساسى تاکید دارند :
1ـ محوریت صلح با عمـلـیـاتـى شـدن رونـد صـلـح خـاورمیـانـه مـیـان فلسطینى ها و رژیم صـهـیـونیستـى بـر اساس طرح هاى ارایه شده بویژه نقشه راه و پیگیرى اصول مورد نظر اروپایى ها
2ـ ترویج دمـکـراسى اروپـایـى و گفتمان فـلـسـفـى غـالـب در ایـن نـوع دیدگاه بر اساس تعاملات فیمابین کـه اروپایى ها معتقد به بهره گیرى از رایزنى و ابـزار دیپلماتـیـک و سـیـاسـت هـاى نرم افـزارى باکشورهاى خـاورمیانه مـى باشند
 3ـ پـیـشــى گــرفـتــن در بــرخــى حوزه هاى بحرانى در رقابت با ایـالات متحـده و بـهـره گیـرى از تجـربـیـات و سوابق حضور خـود دراین منطقه و در نهـایـت مـوجـه جـلـوه دادن و مشـروع ساختن ابزارهاى تأثیرگذار خود
 4ـ اولـویـت دهـى بــه ابــزارهـاى اقــتـــصـــادى و دورى جـــســـتـــن از سیاست هاى سخـت افـزارى با هـدف تعمیـق روابط ، تاثیر گـذارى بر فرآیند تصمیم گیرى و یافتن پایگاه هاى نفوذ
 5 ـ شکل گـیـرى هویت مسـتـقـل اروپا در مجموعه جهان غرب با هدف تجدید نظر در ساختار آن بویـژه تکثیـر قـدرت و نقـش آفـریـنـى مـتـوازن بـیـن کشورهاى موثر .
آنچه بر موارد فوق صحه مى گذارد نشست سران آلمان ، فرانسه و انگلیس بوده که در آن بر تقویت هر چه بیشـتـر اتـحـادیـه اروپـایـى و اعـمـال بــرخـى تغییرات در کمیسیون اتحادیه با هـدف افـزایـش قـابـلـیـت هـا و دسـتـیـابـى بـه پـیـشـرفـت هـاى روز افـزون یـاد شـده است . اگر به تلاش هاى جدید اتحادیه اروپا در خصوص تحولات خاورمیانه نظرى بـیفکنـیم ، در مى یابـیم که این اتحـادیه در تـلاش است تـا به نـوعى مـؤثر در رویـدادهـاى سیـاسـى آینـده منـطقه نـقش آفـرینى کـند .
به هـمیـن جهت تأکید بر جایگاه ویژه آن اتحادیه در برقـرارى صلح خـاورمیانـه، دیدار یک هیأت سـه نفره از هند، پاکسـتان و افغانستان ، واکنش این اتحادیه در خـصوص مـسـایـل هسـتـه اى ایـران و انتخـابات مجلس شـوراى اسلامى ، دیدگاههاى این اتحادیه در خصوص مـسـائل عـراق بـه ویـژه انتـخـابـات ، بـازسـازى ، انـتــقـال قـدرت و آیـنـده سیـاسى ایـن کشـور، روابط پیـچیـده اتحادیـه با ترکیه در خـصوص شرایط عضویت آن کشور در اتحادیه ، سفر مـقامـات اروپـایـى به سـرزمـیـن هاى اشغالى و مذاکرات با طرفین درگیرى ، موضع گیرى این اتحادیه در خصوص مسائل بـین المللى بویـژه تروریسم ، حـقـوق بـشـر، سـلاح هـاى کـشـتـار جمعى و روند دموکراسى درجهان از جـمـلـه مـواردى اسـت کـه بـردیـدگاه خاص اروپایى تأکید دارد .بعلاوه باز تعری روابط ناتو با اتحادیه و تلاش جدید اتحادیه اروپا براى تشکیل یک نیروى نظـامى مستقل که با مـخالفت شدید آمریکا مواجه گردیده، از جمله دیگر موارد استقلال خواهـى اروپایى هاست . در نـهـایـت مـنشـور هـمـکـارى جهان غرب که در دوره نظام دوقطبى از انسـجام کـاملـى برخوردار بـوده ، اینـک با از بین رفـتن موازنه فـوق در حـال حـاضــر بـه سـمـت تــشـکـیـل نظام هاى منطقه اى کارآمد سوق داده شده است که اتحادیه اروپا با داشتن ظرفـیت و قابلـیت هاى بـسیار بالا، بعـنوان یکى از رقـباى جدى ایالات متحده مطرح و در حال گسترش مى باشد .لـذا مدیریت و هدایت رونـد رو بـه رشد و پـیـشرفـت اتـحـادیه بـه تحولاتى مربوط مى شود که در آینده نظام بین الملـلى به تعامل چندگانه و درونى جهان غرب بستگى دارد که در صورت بـه قدرت رسـیدن مـجدد نــومــحـافــظــه کــاران آمــریـکــا بــا چالش هاى جدى مواجه خواهـد بود و در صورت دستیابى دموکرات ها به قـدرت بــه نـظــر مـى رسـد بــا رویـه مـعتـدلانه ایـن حـزب در برخـورد بـا اروپا باز این اتحـادیه است که روند رو به رشد خود را طى خواهد کرد .
* اروپا و طرح خاورمیانه بزرگ
نگاه اروپایى ها به طرح خاورمیانه بزرگ آمریکایى ها چگـونه است ؟ این سؤال در جاى خـود بسیار قابل تـأمـل است . تمامى دلایـل حاکى از آن است کـه آمـریکـا بـعـد از 11 سـپـتامـبـر از به «دولت بـه دنبـال حفـظ امر واقـع » تبدیل شده «دولت ردکننده امر واقع » است .اما در عیـن حال این واقعیت هــم وجـــود دارد کــه اروپـــایــى هـــا نمى خواهند با بیان اهداف واقعى این «تـــوى ذوق » طـــرح بــه اصـــطــلاح آمریـکایى هـا بزننـد، زیرا هر کـدام از آنها در صورت نتیجه بخش بودن طرح خـاورمـیـانـه بـزرگ ، دسـتـاوردهـاى استراتژیک فراوانى خواهد داشت .در آخرین تحلیل باید گفت که این منطقه امپراتـورى اروپایـى «حیـاط خلـوت » است و در عـین حال قـابلیـت تبدیـل شدن به جهنم اروپایى ها را نیز دارد . خاورمیـانه دموکرات ، شکوفـا و امن در واقع برگ بـرنده ى اروپا در تبـدیل شدن به یـک واحد مدرن ، پیشـرفته و کاملا قدرتـمند است ، خصوصا اگـر این منطقه از طریـق دروازه هاى اروپا جـزئــى از مـنـطـقــه حـیـاتــى دنـیـاى سرمایه گذارى در عـصر جهانى شدن گردد .در مقابل ، خاورمیانه آکنده از حکومت هاى دیکتاتور، فقر و بحران مـمکـن است کـه اروپـا را نه فـقط بـه خــاطـر تــروریــســم و سـلاح هــاى کشتارجمعى بـلکه به واسطه روند رو بـه گسـترش جـمـعیـت اروپایـى هـاى مسـلمان عرب تـبار که قـادر به تغیـیر بافت جـمعیتى قاره اروپـا هستندـ به خطر بیندازد .بروکسل (مقرناتو )در حال حاضـر چاره اى جز همـگامى با آمـریـکـا نـدارد امـا چـرا بـه صـراحـت حمایت خویش را اعلام نمى کند؟ دلـیـل ایــن امـر واضـح اسـت .
اروپـایى هـا هنـوز در صـادقانـه بـودن طرح هاى دمـوکراتیک آمریـکایى ها و نتیجه بخـش بودن آن تردید دارند زیرا شاهد بودند که ایالات متحده چگونه پـرونده هـایى چـون پرونـده فلـسطـین اسرائیل را با وجود بى ثباتى حاکم در این منطقه کان لم یکن گذاشته است . آنها احتمال مى دهند که تلاش آمریکا بیشتر براى اشغال منطقه است تا آزاد کردن آن .دلیل ایـن امر نیز مشخص است :سیطره مطلق بر نفت و از همه مــهـمــتـر ایــنـکــه » حـیــاط خـلــوت جغرافیایى «اروپـا را تبدیل به » حیاط خلوت نظامى ـ سیاسى «خود کرده و از ایـن طـریـق اروپــا را لاى مـنـگـنـه بـگذارنـد و این دقـیـقا هـمـان روشى اسـت کـه » بـرژیـنـسـکـى «در کـتـاب بـه عنوان «بازیـگران عرصـه شطرنج » راهکار تسلط بر اوراسیا (اروپاـ آسیا ) بدان اشاره کرده است و ایـن تردیدها کـه دائـمــاً گـریـبـانــگـیـر طـرح هــاى آمریکایى مى شـود .نه فقط از جانب اروپـــایــى هـــا کــه از طـــرف خـــود آمریکـایى ها نیز دامـن زده مى شود به عنـوان مثـال ، » پیتـر سینـگر «، مـدیر پــروژه هـاى ســیــاسـى آمــریــکـا در خاورمیانه و عضو » مؤسسه تحقیقاتى بـروکـیـنگـز «مـى گـویـد :» ایـن طـرح درسـت زمانـى مـطرح شـده اسـت که وعـده هـاى آمریـکـا در مـورد تـحقـق اصلاحات و امـنیت در جهان اسـلام عـملـى نـشده و مـردم گرفـتـار، فقـط .«شاهد سخنان زیبا اما بى ثمرند ، کـــارشــنــاس «مــارک ولــتــز » آمریکایى امور خاورمیانه نیز مى گوید : نگاه اولیه به طـرح آن را طرحى مثبـت » نشان مى دهد، امـا کمى تأمل بـاعـث مى شـود، آنـچـه را که مى بیـنـیـم بـاور .«نکنیم آمارها بیانگر تخـصـیـص مـبـالـغ بسیار کمى بـودجه جهت اجـراى نشـر دموکـراسى است به عـنـوان مثال تمـام تلاش » انجمن آمریکا ـ خاورمیانه «به ریاست » الیـزابت چنى «دختـر » دیـک چنى «براى جمع آورى بودجه لازم ـ در سـال اول ـ از رقـم 29 مـیـلـیــون دلار تجاوز نکـرد و یک سال طول کشید تـا به خاطر اعتراض شدید مقامات وزارت خارجـه 100 میلیـون دلار جمع آورى شود .
با وجـود مقامات این آمریکایـى مى گویند ::» تمامى این اموال همچنان در بانک ها و آماده هزینـه شـدن است اما بایستى اذعان داشـت کـه بـرنامه به حدى کند پیش مى رود که به 50 سال وقـت نـیـاز اسـت تــا شــاهــد اولـیــن .«نشانه هاى بروز تغییرات باشیم تحلیل گران عرب نیز به این طـرح نگاهى تردیدآمیز دارند، زیرا معتقدند : آمریکایى هایى کـه نـتـوانسته اند نـشـر » دموکـراسى را در خاورمیانـه کـوچک ـ افغانستان ، عراق و فلسطین ـ برپا کنند چـگـونه به فـکـر نـشـر دمـوکـراسـى در .«خاورمیانه بزرگ افتاده اند
«پل راجرز »  از تحلیل گران مجله «OPEN DEMOCRACY »  نیز ارایه چنین طرح هاى بلندپـروازانه اى را چیزى جز حربه هاى تبلیغى براى کسب مـوفـقـیـت در انـتـخــابــات ریــاســت جمهـورى آمریکا نمى داند .او چنـیـن طرحى را به سه دلیل ، بى اثر مى داند :
 1ـ پــرهـیــز دولـت آمــریــکــا در رسیدگى جـدى بـه مـنـاقـشـه اعـراب ـ اسرائیل
2ـ مـاهـیـت اقـتـصـادى حـضـور آمریکا در خاورمیانه
 3ـ حضور بلندمدت آمـریـکـا در عراق که اهداف صادقانه در این منطقه را به شکل جدى زیرسؤال مى برد .
اما آیا این تردیدها طرح خاورمیانه بزرگ را به یک مـانـور صـرف ، تغیـیـر مى دهد؟
تا حـدودى بله ، امـا نـه کـامـلاً، بدین معـنـا کـه بـا وجـود ناکامـى هـاى آمـریـکــا در عــراق ، افـغـانـســتــان و فلسطین ؛ خواه، ناخواه خاورمیانه در آینده به دلیل مؤلفه هاى متعددى که در آن وجود دارد کانون توجهات خواهد بود و در این راستا فرقى نمى کند که در آینده نئومحافظه کاران جدید به رهبـرى بوش بر سر کار بیایند و یا » جان کرى «نامزد دمـوکرات ها پـیـروز شـود، خصـوصـاً «کرى » اینکه بایستى خاطرنشان سازیم طى مصاحبه اى با » واشنگتن پست «و ـ در مقام بیان مواضع «نیویورک تایمز » خود در قبال خاورمیانه ـ به صراحت اعلام کرد که در صـورت پیروزى در انتخـابات ریاست جمهورى به هیچ وجه به خروج نیروهاى آمریکایى به عراق نمى ا ندیشد و بــوش نــیــز ایــن مــســألــه را در صــدر اولویت هـاى امنیت ملـى آمریکا دانسـته اسـت .بـنـابـراین بـایـد گـفـت کـه طـرح خـاورمـیـانـه بـزرگ ریشـه ا ى عـمـیـق در سیاست خارجى آمـریکا یافته است و از ایـن نـظـر شـبـاهـت کـامـلـى بـا » اصـول چهارده گـانه ویلسون «و » دکـترین جنگ سرد ترومن «دارد .سؤالى که باقى مى ماند ایـن اســت کـه آیـا ایــن طـرح در قـالــب همکارى هاى اروپایى ـ آمریکایى عملى مى شـود؟ در جواب بـاید گـفت کـه این مسأله به دو عنصر اساسى وابسته است . 1ـ میزان تمایل آمریکا نسبـت بـه سهیم کردن اروپا در » کیک «خاورمیانه 2ـ اینکه اروپا، آمریکا را صاحب اصلى » کیک پـز «ى بـدانـد کـه » کـیـک خاورمیانه «در آن پخته مى شود . بنابراین دو عنصر فوق در آینده تا حدود زیادى مشخص خواهند کرد که طرح خاورمیانه بزرگ فقط یک مانور و بلوف سیاسى است یا رنگى از واقعیت را نیز در خود دارد .