مدیر کل آینده آژانس و مسئله هسته‌ای ایران

سیامک باقرى
البرادعی مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی پس از چند دوره دبیرکلی آژانس در پایان ماه نوامبر 2009 از سمت خود کناره گیری خواهد کرد. از هم اکنون روند انتخاب مدیرکل جدید آژانس آغاز شده است، زیرا شورای حکام در ماه ژوئن مدیر جدید را انتخاب و به نشست مجمع عمومی آژانس در ماه سپتامبر 2009 ارائه خواهد کرد. در حال حاضر دو نامزد برای این سمت مطرح می باشند؛ یوکییا آماتو از ژاپن و عبدالصمد منینی از آفریقای جنوبی.
1- آنچه در این میان حائز اهمیت است، نقشی است که دبیر کل آژانس می تواند در خصوص اهداف و فلسفه وجودی آژانس ایفا نماید و از این منظر هر چقدر شخصیت های مطرح برای جانشینی البرادعی از اقتدار شخصی و استقلال رای بیشتری برخوردار باشد بی شک، اجرای وظایف آژانس با عدالت بیشتری همراه خواهد بود و در غیر این صورت اگر جانشین آینده البرادعی فردی تابع قدرت های هسته ای باشد و اراده قاطعی از خود بروز ندهد، آژانس نسبت به اهداف خود و وظایف اصلی اش به دور خواهد ماند. از سوی دیگر در صورتی که جانشین البرادعی فرد تابعی نباشد منتهی از توان لازم برخوردار باشد و فردی خنثی باشد باز آژانس در آینده با مشکل پیچیده ای روبه رو خواهد شد.
2- نکته مهمی که در این راستا حائز اهمیت است موضوع هسته ای ایران و مدیرکل جدید آینده آژانس بین المللی انرژی اتمی است. البرادعی اگرچه در طی دوران مسئولیتش رفتارهای دوگانه و غیر اصولی داشته است اما در مجموع مدیریتش باعث شد که شرایط هسته ای ایران بیش از این بحرانی نگردد. البرادعی علی رغم اقدامات و مواضع سیال خود، یک اصل ثابت در مورد ایران را حفظ کرده بود و آن اعلام مکرر این موضوع که برنامه های هسته ای ایران صلح آمیز است و منحرف نشده است. پایداری البرادعی بر این حقیقت برای کشورهای غربی مخالف هسته ای ایران بسیار گران بوده است. نکته اساسی در خصوص جانشین آینده البرادعی در همین نکته است که آیا مدیرکل جدید نیز حداقل چنین پایبندی خواهد داشت؟ همین سوال اهمیت مسئله جانشینی البرادعی در آینده را برای جمهوری اسلامی ایران دو چندان می کند.
3- ضرورت توجه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران به مسئله جانشینی البرادعی از این نظر قابل تاکید است که آمریکا و رژیم صهیونیستی و متعاقبا کشورهایی مانند انگلیس، فرانسه و آلمان از هم اکنون به دنبال فردی برای مدیرکل آژانس هستند که بتواند اهداف و منافع خود را در قبال کشورهایی مثل ایران به سهولت پیش ببرد. در برخی از اخبار حاکی است که آمریکایی ها به دنبال گزینه معاون کنونی البرادعی هستند در غیر این صورت تردیدی نیست که گزینه ژاپن برای آنها در اولویت قرار خواهد گرفت.
4- جمهوری اسلامی ایران از هم اکنون باید رایزنی های خود را براساس راهبردهای مشخص و در چارچوب سناریوهای متعدد آغاز نماید. نقطه قوت انتخاب مدیرکل جدید نحوه انتخاب آن است. مدیرکل در دو مرحله ابتدا در اعضای 35 نفری شورای حکام انتخاب شده سپس در مجمع عمومی سازمان ملل که همه اعضای آژانس حضور دارند، رای گیری می شود. مدیرکل جدید باید دو سوم آرا را به دست آورد و در صورت عدم کسب این آرا بار دیگر نامزدها باید ثبت نام کرده و مجددا رای گیری شود. فلذا جمهوری اسلامی ایران می تواند بر روی شخصیت هایی که دارای استقلال بیشتری بوده و از توانایی لازم برخوردارند و دارای مقبولیت نسبی بیشتری هستند رایزنی ها و کارهای لازم را به عمل آورده و تردیدی نیست که در صورتی که دبیرکل آژانس فردی از جنبش غیرمتعهدها باشد تفاوت بسیاری با فردی از جامعه غربی یا متحدین غرب خواهد داشت. ایده های استعماری و انحصارگرایانه ای که در راهبردهای آمریکا، فرانسه و انگلیس در خصوص اساسنامه آژانس و معاهده NPT وجود دارد، با جانشین آینده البرادعی رابطه معناداری خواهد داشت.
از این رو در صورتی که دبیرکل آینده از آن کشورهای غیرمتعهد و مستقل باشد این رابطه منفی خواهد شد و مثلث غربی آژانس نخواهند توانست اهداف و انگیزه های سلطه گرایانه خود را بر آژانس تحمیل نمایند. هر چند سازوکارهای آژانس به ویژه مجمع عمومی این نهاد بین المللی به گونه ای است که این کشورها نمی توانند به سادگی معاهده NPT را به طور کلی دگرگون کرده و ملت ها را از داشتن چرخه سوخت محروم سازند و یا آژانس را به هر گونه که خود می خواهند، هدایت نمایند ولی با این وجود یک دبیرکل آشنا به مسائل جهانی و توانا در اداره آژانس و مستقل از قدرت های بزرگ بسیار مطلوب برای جهان عاری از سلاح های هسته ای از یک سو و توزیع عادلانه فناوری هسته ای در میان ملت ها از سوی دیگر خواهد بود.