مشارکت سیاسی

مشارکت سیاسی (political participation) از مفاهیم اصلی و پایه ای علم سیاست است. شکی نیست که این اصطلاح مانند سایر اصطلاحات سیاسی دارای یک تعریف مشخص و محصور نیست بلکه تعاریف و تعابیر متفاوتی در مورد آن وجود دارد که می توان در یک جمع بندی مشارکت سیاسی را فعالیتی ارادی تعریف کرد که به وسیله آن، اعضای یک جامعه در انتخاب حکومترانان به صورت بی واسطه یا با واسطه در چارچوب قوانین حاکم شرکت می کنند. این نوع مشارکت که عملا یک وظیفه اجتماعی است و وقوع آن دال بر سلامتی و صحت نظام سیاسی است، بدون تردید مهمترین روش برای تامین منافع شهروندان تلقی می شود. مشارکت در عرصه سیاست، عمری به قدمت تاریخ دارد.
ارسطو در طبقه بندی معروف خود از نظام های سیاسی، معیار اول را مشارکت کمتر یا بیشتر افراد در اخذ تصمیم سیاسی می دانست. اما مشارکت به مفهومی که امروزه متداول است، در زندگی جوامع انسانی پدیده ای جدید محسوب می شود. طی قرون متمادی از یک طرف عامه مردم قرار داشتند که در تعیین سرنوشت خود سهیم نبودند و از طرف دیگر تعدادی از فرمانروایان بودند که براساس ارزش های موجود جامعه حکومت را حق خود می دانستند. تا یکی دو قرن پیش حق مشارکت در اخذ تصمیم سیاسی، حق اداره امور عمومی و حتی حق رأی به گروه کوچکی از مردم که دارای امتیازات خانوادگی، ثروت و قدرت بودند، تعلق داشت. با تحولات جدیدی که طی چند قرن اخیر در دنیا رخ داد، دامنه مشارکت سیاسی افزایش پیدا کرد، به گونه ای که امروزه دیکتاتوری ترین کشورها نیز نمی تواند ولو به ظاهر هم که شده، به رأی مردم بی توجهی نماید. اما در مورد اینکه چرا افراد در سیاست مشارکت می کنند، نظریه های مختلفی ارائه شده است.
برخی مشارکت سیاسی را منوط به تامین منافع اقتصادی می نمایند و برخی دیگر معتقدند علت اینکه انسانها در زندگی سیاسی شرکت می کنند، بیشتر جنبه روانی دارد. به این ترتیب که انسانها از نظر روانی به دنبال امنیت، قدرت و جلب نظر دیگران هستند و این امر باعث می شود که در زندگی سیاسی شرکت کنند. عده ای دیگر، علت مشارکت سیاسی را منبعث از ایدئولوژی و عقیده فرد می دانند. براساس این دیدگاه هر چه ایدئولوژی قوی تر و اعتقادات مستحکم تر باشد، افراد برای مشارکت بیشتری در زندگی سیاسی مستعد می شوند. عده ای نیز علل مشارکت را در رابطه با جنسیت، صنف، شغل، تحصیلات و طبقه اجتماعی جست وجو می کنند. مشارکت سیاسی به صورت یک پدیده کمی می تواند طیفی از صفر تا صد را شامل شود و معمولا در همه جوامع وجود دارد و غالبا به لحاظ تئوری به دو دسته مشارکت سیاسی فعال و غیرفعال تقسیم می شود.