برترى شکست‌خورده (بخش اول)

هادى مجیدى
بـــا وجـــودى کـــه هـــمـــه خـــطـــوط تبلیغاتى و بهانه هاى ظاهرى و حوادث مهم بـه 11 سپتامبر مـرتبـط مى شود و بیشتر متفکـریـن جـهـانـى و اصـرار تیم حـکـومتـى بـوش بـر ایـن اسـت کـه ایـن واقــعــه را مـنــشــا تــحــولات جـهــانــى و راهبردهاى جدید آمریکا قلمداد کنند، ولى پایه هاى اصلى و خطوط اساسى سیاست هاى حکـومت بـوش در نیمـه دوم دهـه نــود و تـوسـط ریـچــارد پــرل و برخى نظریه پـردازان از محافظه کاران جـدیـد آمـریـکــا، شــکــل گـرفــت .در دسـتـه بـنــدى هــاى ســیــاســى و فـکــرى جــهــانــى مــعــمــولا ایــن افــراطــى هــاى آمریکایـى در کـنـار جریان نـژادپـرست صهیـونیست حزب لیکـود در اسرائیل قـرار مى گـیـرند، در حـالـى کـه تـطـابـق کلى اندیشه هاى راهبردى تیم بوش با مـتـفـکـریـن حــزب کـار و دسـت چـپــى اســرائــیــل ثــبــت شـــده کـــه در کـــتـــاب نـوشـتـه دکـتـر افـرام «2000 اسـرائـیـل » سنیه بخوبى از آن یاد شده است .
 به هرحال سـرآغاز این حرکـت و تحـول بین الملـلـى را از هر مقطـعـى بدانیم ، باید بپذیریـم کـه آمـریـکـا از حادثه 11 سپتامبر بـراى عملى کردن برنامه هاى پنهان خود در سطح جهانى و خاورمیانه به خوبى بهره بردارى کرده اسـت .ایـن کـه حـکـومـت بـوش بـا بهانه هاى مبتنى بر حادثه 11 سپتامبر چه روندى را طى کرده و چه نتایجـى به دست آورده و حاصل عملکردى آن در افغانستان و عراق چه بوده است ، جداى از این بهره بردارى است . شتابزدگى تیم افراطى و حاکم بر آمـریـکــا بــراى بـه اجــرا گـذاشــتــن سـیـاسـت هـاى مـطـلـوب در سـطـح جهانـى و خـاورمیانـه مـوجب شـد تـا هشـدارها و ابـراز نگـرانى بسـیـارى از مجامع جهانى ، موسسات تحقیقاتى و یا صاحبنظران بین المللى از سـوى حکومت بوش نادیده گرفته شود و به چالش ها و مشکلات حمله به عـراق و بـازتـاب هـاى آن بــهــاى لازم داده نشود .
مقامات آمریکایى که فروپاشـى اتحاد شوروى را سرآغاز مرحله نوین نظام بین المللى تـک قـطـبـى و بسـط هژمونى آمریکایى در کلیه عرصه هاى جهانى و زندگى بشـرى مى دانند، با اتکا بـه قـدرت ملى و تـوان نظامـى ، مالى ، بـرنامـه ریـزى و امنیتـى از 11 سپتامبر به عنـوان یک فرصت طلایى و بى نظیر بـهـره جسته و با تحـریـک فضاى بین المللى و ایجاد سطحى از پذیـرش در افکار عـمـومى آمریـکـا و معادلات جهانى ، لیسـت اهـداف و برنامه هاى جـهـانـى و خـاورمیانـه اى خود را براساس بهانه ها و دلایل واهى عرضه کردند . نگاهى گذرا به این روند و سقوط حکومت عـراق و اشغال نظامى ایـن کـشـور، واکنـش هـا و بـازتـاب هـاى داخلى ، منطقـه اى و بین المللى این اشغالگـرى و سیـر حوادث و کـارکرد سیاست هاى آمریکا و نتایج حاصله از یـک ســال اشـغـال عــراق در ایـن گزارش مد نظـر است تا کـارنامه یـک سـالـه آمـریـکــا در عـراق و مـحـیــط منطقه اى و جهانى تا حد ممکن مورد بازنگرى قرار گیرند .
 ـ بهانه ها و اهداف اشغال عراق
جـــــنـــــگ اول بــــا عـــــراق و سـیـاسـت هـاى مـحــدودیـت سـاز، تحریم ها، بـازرسى هاى جهانى طى یک دهـه رضایت آمریکـا در عـراق را حـاصـل نــکــرده بـود و تـلاش هــاى دیپلماتیک صـدام نـیـز آمـریـکـا را در شرایط دشوارى قرار داده بود . موضوعات تبلیغ شده و جذاب و مـطـلـوب آمـریـکـا کـه حـادثـه 11 سپتامبر پوشش لازم را مهیا مى کـرد، روند برخورد با صدام را متحول کرد . بـهـانـه هـایـى مــانــنــد، وجــود سلاح هاى کشتار جمعى در عـراق ، نظام دیکتاتورى ، همکـارى و ارتباط با القاعده و تروریـسـم و حمایـت از آن ها و نگـرانى همسایـگـان عـرب از رویکردهاى صدام ، عناوین خطوط فشار تبلیغاتى و روانى علیه صـدام را فراهـم آوردند .
ایجاد دمـوکـراسى در عراق و گسترش آن در سطح منطقه ، ایجاد امنیت و بسط ثبات در عراق و رفع نگرانى همسایگان عرب (درواقع رژیم صهیونیستـى )و طرح مشارکت آمریکا در ایـجـاد خاورمیانه بـزرگ ، شعارهاى اصلى آمریکا براى دور زدن و حـذف مـجـامـع بـیـن الـمـلــلــى و قدرت هاى جهانى و حتى معـارضین عراقى و نادیده گرفتن مخالفت هـاى بین المللـى بـود که بدون شکل گیـرى یـک ائـتـلاف گـسـتــرده و حـمـایــت بین المللى ، حمله به عراق آغاز و طى 20 روز صـدام سـاقــط و عــراق بــه اشغال آمریکا و متحدانش درآمد . اهداف اصلى این اقدام آمریـکـا را مى توان در عناوین زیر برشمرد : ـ پایـه ریـزى عملى نـظـام نـویـن بین المللى و حذف و حاشیـه نـشـیـن کردن سازمان ملل و شوراى امنیت و قدرت هاى جهانى ـ پایـه ریـزى و تثبیـت مـفـاهـیـم جـدیــد امــنــیــت ، دمــوکــراســى و تصمیم گیرى جهانى ـ مـتـحـول نـمـودن ژئـوپـلـتـیـک خـاورمیانـه بـا اسـتـانـداردهاى نـویـن آمریکایى براى گسترش به همه جهان ـ تسلط کامل بر نفـت و مـنـابـع انرژى خاورمیانه براى کنترل و اعمال نـفـوذ در سـیـاسـت هـاى جـهـانـى و کشورهاى مصرف کننده ـ نـهـایـى کـردن تامـیـن امـنـیـت اسرائیل و رفع نگرانى از موجودیت این رژیم ـ گسـتـرش حضـور نـظـامـى در خاورمیانه و دیگر منـاطـق جـهـان بـه بهانه مبارزه با تروریسم و کشورهاى حامى آن ـ مداخله مستقیم و براندازى در کشورهاى جهان در قالـب » سیاست اقدام پیشدسـتـانـه «و نادیـده گـرفتـن منشور ملل و حقوق ملى کشورها .
ـ روندها و نتایج اشغال
چنانچه از نحـوه اشغال عـراق و عدم مـقـاومت ارتش صـدام در بـرابـر نیـروهاى متجاوز بگـذریـم ، مـرحله ایجاد امنـیـت و ثـبـات ، بـازسـازى و سـاخـتــارسـازى و حـفـظ سـرزمـیــن اشغالى مطابق برنامه هاى تدوین شده بـه پـیـش نــرفـت کـه دلایـل عـدیــده بین المـلـلـى ، مـنـطـقـه اى و بـه ویـژه داخلـى (درعـراق )و مـرتبـط بـا نـوع نگـرش و برنامه هاى اجـرایـى آمریکـا دارد .
اهداف و برنامه هاى اعلام شده بوش بـراى عراق و خـاورمیانه و نـوع تـعـامـل آن بـا نـظـام بـیـن الـمـلــل و قـدرت هاى جـهـانـى ، واکنـش هـاى طـبـیـعـى و گـسـتــرده اى در سـطـوح مخـتـلـ و بـه ویـژه در داخـل عـراق به وجود آورد و سرزمین عراق را که قرار بود کلید تحول خاورمیانه اى و جهانى باشد به باتلاقى فرساینده مبدل کرد .
 ـ در سطح داخلى عراق
بر هم خـوردن نظام سیـاسـى در عـراق و ساقط شدن طبـقـه حـاکـم و متکى به اهل سنت که قرن ها در عراق حکومت داشته و حکومت 35 ساله صدام آن را با مایه هاى ناسیونالیستى و منطقه اى عجین کرده بود، واکنش و مـقــاومـت نـظـامـیـان ، عـنــاصــر دسـتـگـاه هـاى بـعـثــى و امـنـیـتـى ، وابستگان به نظام صـدام و در شکـل کلى اهل سنت عراق را بـرانگیخت . سقـوط طالبان و فشـارهاى نظامـى و امنیتى امریـکـا در افغانستان مـوجب شـد تـا بــرخــى از مـجـمــوعـه هــاى طالبانیسـم و القاعده و بیشتر جریـان سلفى درسطح منطقه نیز محیط عر اق را براى زمین گیر کردن آمریکا مناسب دیده در کنار اقدامات و مقاومت اهل سنت عراق قرار دهد . این بدان مفهوم بود که روندهاى سـیـاسـى ، امـنـیـتـى ، اقـتـصـادى و بازسازى و حاصل آن که قرار بود چهره پیـروزمند بـوش را در جهان و افـکـار عمـومى آمریکـا بیش از پیش مقـبـول نشان دهـد، بـا فشارهاى داخـلـى در عـراق به اهـرم فشـار، زمینـه افـزایش هـزیـنــه هــاى گــونـاگــون ، انـزواى بین المللى و نهایتا سرافکندگى بوش و تیم یکجانبه گراى وى منتهى شود .
ایـن رونـد امـنـیـتـى عــلــى رغـم مانـورهاى تبلیغـاتـى در دسـتـگـیـرى صدام و یا اتهام به جـریـان و عـوامل خارجى در حوادث امنیتى عـراق و یا دستگیرى سران نظام صدام و بسیارى از عـراقى ها اسـتـمـرار دارد و بیـشـتـر برنامه هاى آمریکایى در عراق و منطقه و جهان را متاثر کرده است . از آن جا که برخورد حذفى آمریکا با گروه هاى عراق در مرحله براندازى در دوره پس از صـدام نـیـز به شـکـل دیگرى ادامه داشته و بى اعتمادى به جریان اصلى جامـعـه عـراقى (یعنـى شـیـعـیـان )کــه ســرکـوب و قـتــل و فــشــارهــاى دوره صـدام را ســپــرى کـرده اند، عـرصه جـدیـدى از فـشـار امنیتى ، سیاسى به آمـریـکـا را شکـل داده اسـت و بـازتـاب و نـتـایــج ایـن فشارها در سرعت روندهاى سیاسـى و یـا اجـراى بـرنامـه هـاى اقـتـصـادى آمریکا و عملى ساخـتـن راهبـردهاى دیگر منطقه اى و جهانى آن آثار جدى به جاى گذاشته است .
ـ در سطح منطقه‌اى
اعلام سیاست هاى بوش مبنى بر تغییر در نظام هاى سیاسى کشورهاى خاورمیانه و هـدف قـرار دادن مبـانـى فکرى ، فرهنگى و تعلیمى کشورهاى اسلامى و بـه کارگیـرى زور و قدرت نظامـى بـراى تحمیل سیـاسـت هـاى آمریکا به ایـن کشورها، موج نگرانى و نفـرت از خـواسته هـا، بـرنامه هـا و اقـدامـات آمـریـکـایــى را در سـطــح منطقه اى گسترش داده است .به ویژه این که با تکرار تهدید علیه کشورهاى مختل و حامى تروریـسـم مـعـرفـى کردن آنان ، موج مخالفت با آمریکا را قـوام بخـشـیـده و افـق شـکـل گـیـرى رویکردهاى غیر آمریکایى (حداقلدر سطح کوتاه مدت و تاکتیکى )را حتى در کشـورهـاى دوست آمریکـا قـوت بخشیده است .
در هر حال فضاى فـوق ، اساس رفتار و سیاست هاى کشورهاى منطقه را متاثر کرده و بى اعتمادى به شعارهاى آمریکا و عدم همکارى با آن در عراق و مخالفت با برنـامه هاى تحمیلى آن در سطـح منـطقـه ا ى و جهـانى از نـمونـه اقدامات کشورهاى منطقه است . عدم همکارى کشورهاى منطقـه و فقدان اعـتـمـاد بـه سـیـاسـت هـاى آمریکا، روندهاى امنیتى ، سیاسى و ساختارسازى در عراق را متوق و یا کند و در مسیر نامطلوب آمریکا قرار داده است . از سوى دیگـر نـوعى همگـرایـى منطقه اى و یا هماهنگـى و همگرانى منطقه اى با قدرت هاى جهانى را فعال کرده است که این گـرایش در مجامع بین المللـى و قدرت هاى جهانى نیـز بـراى مـقـابـلــه بـا اقـتــدار گــرایـى و یکجانبه گرایى آمریکا وجود دارد .
 ـ در سطح جهانى
حـذف قـدرت هـاى اروپـایــى و نادیده گـرفتن مـواضع و دیدگاه هـاى آنان و یا دیگر قدرت هاى جهانـى در کنار حـذف و حـاشـیـه نـشـیـن شـدن مجامع بین المللى و به کارگیرى راهبرد امنیتى اقدام پیشدستانه ، عرصه هاى نگرانى این قـدرت ها در قبال رفتـار و سیاست هاى آمریکا را افزایش داده و نوعى همگـرایى طبیعـى را در مسائل جهان و یا مرتبط با عراق به وجود آورده است . رفتـار فـوق مسالـه مـشـروعیـت حمـلـه و اشـغـال نـظـامـى و اجـراى برنامه هاى سیاسى و امنیتى آمریکایى در عراق را با چالش مزمن مواجه کرده است .
از سوى دیگر بازتاب فشارها و چالـش هـاى بـرنامـه اى و اجـرایى آمـریـکــا در عـراق و رسـوایـى هــاى حـاصـل از عـدم پـیـشـرفـت در ایـن بـرنامـه هـا و بـرمـلا شـدن پـایـه هـاى اطلاعـاتـى دستکـارى شـده و دروغ بـراى آغاز حملـه و اشـغـال عـراق و هزینه هـاى مستمر جانـى و مـالـى و امنیتى و نظامى که افق روشنى را نیز ترسیم نمى کند، شرایط متزلزلى براى بـوش و تیم حـکـومتـى اش بـه وجـود آورده اسـت ، بـه طـورى کـه مـسـالـه حـضـور در عــراق و ادامـه اشـغــال گسترده این کشور به خروج سریعتر به عنـوان امتیاز مـنـفـى در روندهـاى مبارزه انتخاباتى در پایان سال 2004 مبدل شده است . دستگاه هاى امنیتى ، نظـامـى و سیاسى آمریکا در رقابتى غیر سازنده با یکدیگر قـرار گرفته و هریک سعـى در حذف و یـا مـتـهـم نـمـودن دیگـر دستگاه هـا در مـوضوعات مربـوط به بهانه هـاى جنگ ، بـرنامه ریـزى هاى پس از سقوط صدام ، انزواى جهانى و خاورمیانه اى آمریکا و افزایش تنفر از سیاست هاى آمریکایى در سـطـح جهان و ...را دارند . مجموعه پارامترهاى اثـرگذار در سطوح مختل سه گانه یاد شده طى یکسال گذشته به عقب نشینى و تغییر تاکتیکى و غیرتاکتیکى سیاست هـا و بـرنامـه هـاى آمـریـکـا مـنـجـر شـده و شکسـت بـوش در انتخابات آیـنـده ، پرونده شکست هاى بوش و احتمالا بسـیـارى از سـیـاسـت هـاى جهـانـى آمریکا را ثبت و تکمیل خواهد کرد .