پاسخگویى در کمند شیوه‌ها

سعدالله زارعى ـ سیامک باقرى
پیام رهبر معظم انقلاب در آغـاز سـال 83 همه مـسـئـولان را مـوظف بـه پاسخگویى کـرده است .معظم له به مـــنـــظــــور شــــفــــاف شـــدن مــــوضـــوع پاسخگویى قوا، نهادها و سازمان ها و تـأکـیـد بـر تحـقـق ایـن امـر مـجـدداً در هفته اخیر به معنا و مفهوم پاسخگوى پـرداخـتـنـد و مـتـذکـر شـدنــد کــه هــمــه مسـئـولان و مدیـران رده هاى مختـلـف کشور بدون » استثنا «باید پاسخگوى کارها و تصمیمات خود باشند.
با وجود آنکه روزهاى زیادى از ارسال پیام رهبر معظم انقلاب مبنـى بــر ضــرورت پـاسـخــگــویــى قــوا نمـى گـذرد، پیـشـنـهـادهـا و نظـرات فراوانى از تریبون هاى رسمى مختل و از سوى مسئولان کشورى به منظور ارایه شیوه ها و چگونگى پاسخگویى مسئولان به مردم منتشر شده است . برخى ، پاسخگویى را به معناى«گـزارش عملـکـرد » گـرفتـه انـد و در همان ابتدا آمادگى شـان را براى ارایه کارنامه دستگاه تحت امر خود اعلام کـردنــد .رئـیـس مـجـلــس شــوراى اسـلامـى بـا ارایه این پـیـشـنـهـاد کـه کمیته اى براى تنظیم گزارش عملکرد مجلس شـشـم بـه سـرعت تشـکـیـل شود، گفت :امیدوارم مجلس ششم در مدت باقى مـانـده بـا ارایه گـزارش جـامـع از عـمـلـکـرد خـود در حـوزه نظارت و اجرا الگوى سایر قواى نظام باشد .
اسـتـانـدار تـهـران نـیـز گـفـت : بهترین پـاسـخـگـویـى بـه مـردم ارایه گزارش عملکرد دستگاه ها در اجراى پروژه ها و تأمین خدمات است . امــا از نــظــر بـــرخــى دیــگـــر پاسخـگـویـى را نبایـد تـنـهـا بـه ارایـه گزارش کار محـدود کرد .رئیس قـوه قضائیـه در اولین سخنانـش در سال جـدیـد، ضـمـن بـیـان ایـن مـطـلـب گفت :اصل پاسخگویى مسئولان به مردم هم در این است که مردم ببیننـد یک مسئول در رابطه با خدمت به آنها چه کـرده و میـزان دغدغه هـایـش در جهت حل مشکلاتشان چه قدر بوده اســت .وى در ادامـه افــزود :اگــر پاسخگویى تکرار گزارش عملکردها باشد شاید موجب عدم رضایت مردم و تاثیر معکوس بر آنها شود . رئیس سازمان بازرسى کل کشور نیز ارایه گزارش کار را کافى ندانست و گفت :مسئولان با حضور در میان مردم و شنیدن مشکلات و انتقادهـا و بـیـان کـارهـاى صـورت داده بـایـد بسیارى از توقعات و برخى بدبینى ها را از اذهان مردم دور کنند . در این میان عده اى نیز پیشنهاد مى کنند به دستـگـاه هـا فـرصت داده شود تا کـارنامه هاى خـود را از طریق رسانـه هـاى گـروهى بـه مـردم ابـلاغ نمایند .این مسألـه اگـرچه در ظاهـر قابل قبول به نظر مى رسد اما باید دید که تاکـنـون چنیـن شیـوه هایى تا چـه اندازه در مسئولیت پذیرى دستگاه ها مؤثر بوده است . بـدیـهــى اســت کــه مــفــهــوم پاسخگویى ، زمانى داراى معناست که پیش از آن ، پرسش مطرح باشد . الـبــتــه در امــر پــرســشــگــرى تحلیلـگـران به این نکته تـوجه نشـان دادند که این امر نباید تـحـت تـاثـیـر اهداف جناحى و تخریبى قرار گیرد .
به همین منظور بسیارى معتقدند کـه شـیــوه هـا و الـگــوهـاى درســت پاسخگویى و پـرسشگرى باید تبییـن شود .قائم مـقـام دبیـرکل جمـعـیـت ایثارگـران انقلاب اسلامى نهادهـاى مدنى ، احـزاب و رسانـه هـا را داراى نقـش هـاى اول در پاسـخـگـو کـردن مسئولان دانست . معاون سیاسى نهاد نمایـنـدگـى ولى فقیه در دانشگاه هـا جـنـاح هـاى ســیــاســى را در نــهــادیــنــه کــردن پاسخگویى مسئولان مؤثر دانست در عین حال متذکر شد که آنان نیز بایـد پاسخگوى رفتارشان باشند . نـاصـر چـوبـدار، حـقـوقدان و وکیل دادگسـتـرى تاکیـد کـرد رادیو، تلویزیـون و مطبوعات باید خـارج از چارچوب مطالبات جناحى در جهت روشـن کـردن مـردم و تـبـیـیـن نـقـاط ضع و قوت دستگاه هاى اجرایى و مـقـنـنـه و قـضـایـى کــشــور و ارایـه پیشنهادات سازنده اهتمام ورزند . باى سلامى ، نماینـده خـواف و رشـتـخــوار هـم بــراى خــارج شـدن از حـالـت نـمـایـش ، «پاسخگویى » وجود مطبوعات و نهادهاى مدنى و تـشـکـل هـاى سـیـاســى را ضـرورى دانست .او در نطق پیش از دستـور خود پاسخگویى مسئولان به مردم را از دستـاوردهاى اصلاحات مـعـرفى کرد .او البته به طور ضمنى مـدعـى شد، به دلیـل نـبـود آزادى در ایـران ! نمى تـوان از کسى پاسخ خـواست . چند روز پیش نیز او این داعیه را تکرار کـرد کـه بـا واکـنـش رئیـس مـجـلـس شوراى اسلامى مواجه شد . اما على دارابى ، عضو جمعیت ایـثـارگران انقـلاب اسـلامـى هـم بـه ضرورت پیگیرى بحث توسط احزاب و رسانه ها تاکید کرد ولى او از منظـر دیگرى مسأله را مورد توجه قرارداد . دارابـى گـفــت ::» نــهــادهــاى مدنى ، احزاب و رسانه ها داراى نقش اول در پـاسـخـگـو کـردن مـسـئـولان هستند که مى تـوانند به نمایندگـى از مردم مطالـبـات آنـان را به حاکمـیـت «.انتقال دهند اما او در عین حال این مـوضوع را آسیب شناسى کـرد و گفت ::» اگر فرهنگ پرسشگرى تحت تأثیر اهداف جناحى و تخریبى قرار گیرد به خطـر «.و افت تبدیل مى شود اما احمد کریمـى اصـفـهـانـى ، دبیر جامعه انـجـمـن هـاى اسـلامـى اصناف و بـازار دستگاه هـاى رسمى نظیر مجلس ، سـازمان بازرسى کل کشـور را مناسب ترین نهـادهـا بـراى پیـگـیـرى مطـالـبـات مـردم و رهبـرى مـعـرفى کـرد .او سـهـمـى هـم بـراى رسانه ها و احزاب قایل شد ولى آن را در حـد » تـذکـر «و بـه اطـلاع عـمـوم رساندن محدود کرد . على تـاجـرنیا، نماینـده مـشـهـد پـاسـخـگـویـى را در حوزه سـیـاسـى محدود کرد .
او اگر چه اذعان کرد که بــزرگ تـریــن مــشــکــلات مــردم » اقتصادى و معیشتى است «اما گفت حل اینها به حل مشکلات سـیـاسـى بستگى دارد . فاطمـه راکعى ، نماینـده تـهـران پیشنهاد مهم و کاربـردى ارایه داد که البته در متن قانون هم به آن اشاره شده است .راکعى اظهار امیدوارى کرد که پس از پـیـام نـوروزى رهـبـر مـعـظـم انقلاب » مسایـل ارزشى و مثبـت در نظـام تـوسط مسـئـولان امر نهادیـنـه شود .«او گفت ::» بالاخص مجلس شوراى اسلامى بر اجراى این فـرمان رهبرى نظارت مستقیم نماید .«او از دستگاه ها خـواست » ضابطه منـد «و گزارش واقعى ، » ، «از روى اصول » شفاف و روشنى را به رهبـرى و ملت .«ایران ارایه دهند دکتر نجفقلى حـبـیـبـى ، رئیـس دانشگاه علامه طباطبایى هم گفت : گزارش کار دادن غیر از پاسخگویـى است .برخـى مسئولان متأسفانه بـا دادن گزارش کار که صحت و سقـم آن قابل بررسى است ممکن است از پاسخگـویـى و پـذیـرش مسـئـولیـت عملکرد خود فرار کنند . مـصـطـفـى بـدرالسـادات هـم در مـقالـه ا ى که در سـایـت » بازتـاب نـهم فروردیـن «درج شد بـه نکتـه مهمـى در باب پاسـخگویى اشـاره کرد .او نقطه ثـقل پـاسـخـگویـى را » مـدیران تـحـول آفرین «دانست و گفت :» جامعه امروز ایران براى آنکه از حال موجود به وضع موعود ارتقا یابد نیازمند مـدیرانى نیست که تنها بر روند امور متداول نظارت کنند بلکه آنچه امروز بدان نیازمندیم مدیرانى هسـتند کـه تحول آفـرین باشنـد، روند امور را تسریع کنند و صد البته پاسخگو باشند«.
او » مــیــدانــگــاه عـــمـــل «در دستگاه ها را فعلا فاقد چنین مدیرانى دانسـت و گـفـت ::» در بـسـیـارى از مسائل همه مسئولند و در عین حـال هیچکس مـسـئـول نیست «و سپـس پـرسـیـد ::» چـگـونـه مـى تــوان سـراغ مـسـئـولــى را گـرفـت از او پـاسـخ و «.توضیح خواست دکـتـر رضـا پـورحسـیـن هـم در «جـام جـم آن لایـن » مقاله اى کـه در چاپ شـد نـوشـت ::» بـرخى عـادت کـرده انـد کـه هـر گــونـه نـاکـامــى و ناکـارآمـدى را به دستـگـاه هـا و افـراد نسبت دهند «و افزود :راه صحیح آن است که با پذیرفتن مسئولیت ، تمامى عملـکـرد را بپذیریـم و نـتـایـج رفتـار «.خویش را به دیگران نسبت ندهیم جـام جــم آن لایـن در مــقـالــه دیگرى با عنوان » برداشت ناقص از پاسخگـویى «نوشت :عملکـرد هر دستگـاه با توجه بـه 3 معیار و در 3 حوزه قابل ارزیابـى است :» وظیفه ذاتى و قانونى آن دستگاه ، تکالی قانونى که در قالب هایى چون برنامه تـوسـعــه ، قـانـون بـودجـه ، ســایـر مصوبات مجلس و ...به عهده آن گــذاشـتــه مــى شـود و ســرانــجـام .«مطالبات و انتظارات مردم جـام جـم از ایـنـکـه ایـن فـرمـان حالت تشریفاتى و تبلیغاتى بـه خـود بگیرد ابراز نگرانى کرد و از مطبوعات خواست بامشـى معتدل ،جنبه هـاى مثبت این حرکت را بازتاب دهند و از که بـه دل آزردگـى «حرکت افـراطى مـردم مـنـجـر مـى شــود، خـوددارى «.کنند اما سایت بـازتاب از یک نمـونه مناسب در پاسخگویـى مـدیـران یـاد کرد .و در تاریخ 83.1.28 از قول دبیر ستاد احیاى امر به معروف تهران نوشت :در شهـردارى تهران شهردار و معـاونین یک ساعت بـعـداز نـمـاز ظـهـر را بـه پـاسـخـگـویـى بــه مـردم اختصاص داده اند .
محمود صلاحى را «امر به مـعـروف و نهى از منـکـر مهم ترین بستر بـراى پاسخگو کـردن مسـئـولان دانست .او گـفـت ::» در اوایل انقلاب مسئـولان نظام تعامـل بیشتـرى با مردم داشتنـد و رابطه آنان دو طرفه بود . این چنـیـن رابطـه اى 80 درصد «.مشکلات مردم را حل مى کند در یک جمعبنـدى بـایـد گـفـت مــیــزان واکـنــشــى کــه بــه شــعــار از ســوى «پـاســخــگــویــى ســال » دستگاه هـا و افـراد و نیـز رسانه هـاى ارتباط جمعـى و گـروه هاى سیاسـى داده شده اسـت ، بـسـیـار مـطـلـوب مى باشد .اما در عین حـال اگـر چـه نکات مهـمـى در باب پاسخگـویـى مطرح شده ولى تاکنـون خبرى درباره تشکیـل گـروه هاى مطالعـاتـى بـراى عملیاتـى کـردن این مـوضوع منتشـر نشده است . در این مـیـان مـجـلـس شـوراى مى تـواند مهـم تـریـن رکن پاسخـگـو کردن واقعى مـسـئـولان باشد امـا در عین حال ایـن نـهـاد کـه طبق قـانـون اسـاسـى یـکـى از وظـایـ ذاتــى آن پاسخگو کـردن دستگاه ها و مدیـران است ، بدون یک بازوى تبلیغى قوى نمى تـواند به این مـهـم دسـت یـازد . رسانه هاى ارتباط جمعى به خصوص صداوسیما و مطبوعات مى توانند این نقش را ایفا نمایند .