خلع سلاح همه جز خود

مسلم نیک‌خواه
مجلس سناى آمریکا بعـداز شـش سال بحث و بررسى نهایتاً با شروط قابل تأملى پروتکل الحاقیه پیمان عدم اشاعه ســلاح هــاى هــســتــه اى NPT را بــه تصویب رساند .)1) سـؤالـى کـه در ایـن رابـطـه مـطـرح مى شود این است که چـرا سناى آمریکا بعداز مدت طولانى آن را تصویب کرد؟ نـمـایـنـده آمـریـکــا در 23 خـرداد NPT (پروتکل الحاقى 1998)1377 را در ویـن امـضـا کـرد و کمـیـتـه روابـط خارجى سناى آمریکا در اسفند 1382 آن را تصویب نمود و سناى آمریکا آن را به صـورت مـشـروط در نیمـه فـروردیـن 1383 تـصـویــب کـرد .شـروطـى کـه آمریکا مطـرح کرده است نه تنهـا آژانـس بین الـمـلـلـى انـرژى اتـمـى را زیرسـؤال مى برد، بلکه یکى از بدیهى ترین اصول حقوق بین الملل یعنى برابرى دولت ها را نقض مى کند ..گرچه اصل » خلع سلاح همه جز خود «بر همه رژیم بین المللـى کنتـرل تسلیحات و خلع سـلاح حـاکـم است اما آمریکا بـا تـصـویـب مـشـروط پروتکل رسماً آن را اعلام نمود . عـلـت طـولانـى شـدن تـصـویــب الحاقیه و انگیزه هاى تصویب آن بعـداز شش سـال را بایـد اسـتـراتـژى امنیـتـى ـ دفاعى آمریکا در دوران بعداز فروپاشى شوروى و اهداف این کشور در استفاده از آژانس بین المللى انرژى اتمى به عنوان اهرمى بـراى کنـتـرل کشـورها جستـجـو کرد .استراتژى امنیتى ـ دفاعى آمریکا در «بازدارندگى » دوران جنگ سرد مبتنى بر بود که به موازات مسابقه تسلیحاتى بین شرق و غـرب توسط استـراتژیست هـاى آمریکایى تدوین شده بود .
در حقیقت بایـد گـفـت ، از سـال (1967)1346 به بعد که دوران برابرى هسته اى بین آمریکا و شـوروى بـود )2) بـحـث هــاى مـربـوط بـه عـدم اشـاعــه سلاح هاى هسته اى توسط دو ابرقدرت جدى گـرفته شد و نهایتـاً منجر بـه ارایـه NPT طرح پیش نویـس مشترک پیمـان در سال )1968)1347 توسط آمریکا و شوروى به سـازمان ملل متحد شـد و بعداز انجام بـرخى اصلاحات در سال 1347 به تصویب اعضاى سازمان ملل رسـیـد )3)و در سـال )1970)1349 آژانس بین المللى انرژى اتمى جایگاهى قانونى و رسمى یافت .)4) هـدف از ارایه پیش نویـس پـیـمـان تــوسـط آمـریــکــا و شــوروى ، NPT رسمیت یافـتـن قـدرت هاى هستـه اى و جلوگیرى از اشاعه سلاح هاى هسته اى به کشـورهاى غیرهسته اى (غیراز پـنـج کشور هسته اى )و تعهد کشورهاى ندار به عـدم دستیابى سلاح هاى هـسـتـه اى بـود .اما به دلـیـل رقابـت هـاى بـیـن دو بـلـوک ، اشـتـیـاق کـشـورهـاى نـدار بـه استفاده هر چند صلح آمیز از تکنولوژى هـسـتـه اى و سـود فـراوان نـاشــى از داد وستدهاى تکنـولـوژى هسته اى مـوجب گسترش تکنولوژى ساخت سلاح هاى هسته اى به کشورهاى دیگر شد و پیمان در انجام مأموریت خود موفقیت NPT کامل نداشت کـه نهایتـاً الحاقیه پیمـان (جهت 1995)1374 در سال NPT کنترل بیشتر کشورهاى ندار و جلوگیرى از گسـتـرش تسـلـیـحـات هسـتـه اى در کنفرانس آژانس بین المللى انـرژى اتمى بـه تـصـویـب رسـیـد .زیــرا فـروپـاشـى شـوروى در سـال 1370 و مشـکـلات اقتصادى این کشور بر امکان گسـتـرش تکنولوژى هسته اى افزوده بود .
در نـــیـــمــــه دوم دهــــه 90 کـــه نئومحافظه کاران توانستند اقتدار کنگره را به دست گـیـرند و بعداز از آن بـر نـظـام سیاسى این کشـور مسلط شوند معتقـد بودند روند موجود منجر به صلح بادوام بیـن قـدرت هاى بـزرگ نخـواهـد شـد و شکل جدیدى از رقابت و رویارویى بین واحدهاى سیاسى بین الملـلـى در حـال شکل گیـرى است .بنابـراین باید با ایـن تحولات مقابله کـرد و تهدیدات را قبل از اینکه جلـوه عملیاتى پیدا کـنـد مـهـار نمود .زیرا هرگونه تغییر در روابط قدرت بین بازیگران اصلى تاثیرگذار در سیستم بین المللى موقعیت آمریکا را به گونه اى تدریجى کاهـش خـواهد داد .بنـابـراین صلـح بـا دوام صرفـاً در قالب هـژمـونى آمریکا تثبـیـت خـواهد شد .لذا ضمـن حفظ بازدارندگـى لازم است تحولى در استـراتژى امنیتى دفـاعـى آمریکا ایجـاد شود .)5) بعداز حملات 20 شهریور 1380 11) سپتامبر )ضرورت تدوین استراتژى جدید براى مقابله با تهدیداتى که آمریکا با آنها مواجه است به طور جدى مطرح شد، تهدیداتى که با تـهـدیـدات دوران جنگ سرد تفاوت اساسى داشت .آنچه براى استراتژیست هاى آمریکایى اولویت داشت نـحـوه مقابـلـه بـا دولت هـاى بـه اصطلاح یاغى و گـروه هاى تروریستى بود که درصدد دستیابى به جنگ افزارهاى هسته اى و کشتار جمعى بودند . ویـلـیـام پـرى ، وزیر دفـاع سـابـق آمریکا در مـقـالـه اى اسـتـراتـژى جـدیـد آمریکـا را پس از حـوادث 20 شهـریـور 11) سپتـامـبـر )تشریح مـى کـنـد .
وى معتقد است که آمریکا باید با همکـارى کشورهاى دیگر مانع تکثیر سلاح هـاى هسته اى و کشتارجمعى شده و از طریق به کارگیرى سیستم دفاع موشکى ملى در مقابل تهدیدات امنیـت خـود را تضمین کند و تصمیم قاطع بگیرد تا میزان آسیب پذیـرى اش را در مقابل حملات بـعـدى کاهش دهد .)6) پس از پایان جنگ سرد کنترل هاى امـنــیــتــى دربــاره عــرضــه گــســتــرده جنگ افـزارهاى هسته اى و مـواد تجزیـه شدنى نامطمئن شده است و رونق بازار سیاه در زمینه عرضه مواد شکافتنى حاکى از این است که تـقـاضـا بـراى ایـن مـواد افزایش پیـدا کـرده و در چند سال آینـده ممکن اسـت مـجـمـوعه این نـیـروها بـه برخورد و فاجعه اى اتمى منتهى شود که نتایج آن شدیدتر از نابودى در هیروشیما و ناکازاکى خواهد بود . مقابله با چنـیـن تـهـدیـداتـى بـایـد مهم ترین اولویت امنیتى باشد؛ تهـدیـد بعدى از مـوشک هاى دوربرد در دست کشورهاى مخال و رقیب آمریکاست کــه در صـــورت مــجــهــز شـــدن بـــه کـلاهـک هـاى هـسـتـه اى مــى تــوانـنـد خطرناک باشند . بنابـراین اگـر در دوران جنگ سـرد «بـازدارندگـى » اساس استـراتژى آمریکا بود اکنـون باید دو استـراتژى دیگر به آن اضافه کرد ::استراتژى » پیشگیرى «(مهار تهدیدات نوظهور قبل از اینکه گسترش یابند ))و اسـتـراتـژى » دفاع «که بـه جـاى تکیه برهر یک از سه استر اتژى ، رهیافت مناسب و عملى براى آمریکا به کارگیرى تــرکـیـبـى مــتــوازن از سـه اســتــراتــژى است .)7) بنابراین استـراتژى امنیتى ـ دفاعـى آمـریـکـا بـر سـه پـایـه » پـیـشـگـیـرى «، مبتـنـى خـواهد «دفاع » و «بازدارندگى » بود .پیشگیـرى ، اولین مرحله دفـاع در مقابل تکـثـیـر و گـسـتـرش سلاح هـاى هسته اى و کشـتـار جـمـعـى اسـت امـا مستلزم همکارى سایر قدرت هاى اتمى است .
زیرا هر اقدامى که آمریکا بـراى توق گستـرش سلاح هاى اتمى انجام دهـد مـمـکـن اســت تــوسـط روسـیــه تکنـولوژى هسته اى یـا مـواد شکافتـنـى گستـرش یابد )8)و تلاش هاى آمریکـا خنـثـى شـود .ازایـن رو اولـیـن مـرحلـه پـیـشـگـیـرى بـکــارگـیـرى یـک شـبـکـه اطلاعاتى و جاسوسى است که نیازمند هماهنگ کردن برنامه ها با روسیه و چین است . اما همیشه تلاش ها براى جلوگیرى از تکثیر سلاح هاى هـسـتـه اى نـتـیـجـه بخش نـیـسـت .بـنـابـراین مـرحـلـه دوم اسـتــراتـژى دفـاعـى بـایـد مـبـتـنــى بــر .(9)باشد «بازدارندگى » کشورهاى متخاصم در صورتى که توانایى خـود را براى حمله به آمریکـا بـه وسیلـه سـلاح هـاى هـسـتـه اى تـوسـعـه دهند، ممکن است با موشک بالستیک به آمریکا حمله کنـنـد و تـهـدیـد واقعـى شوند .بنابراین پایه سوم استراتژى امنیتى «دفــاع » ـ دفـاعـى بـایـد مــبــتــنــى بــر باشد .)10) تلاش هایى که براى متوق یا کند کردن تکثیر سلاح هاى هسته اى صورت مـى گــیــرد امــیــداوارکـنــنــده اســت . تلاش هـاى جـدى دربـاره عدم تکـثـیـر سلاح هاى هسته اى باید شـامـل روسیه و چین هم باشد .بنابراین همکارى مؤثر سایـر قدرت هاى هستـه اى یـک هـدف حیاتى براى امنیت ملى آمریکاست . تداوم بـرنامه تحقیـقـات و تـوسعـه سیستم هاى دفاعى علـیـه مـوشک هـاى بالستیک نباید مانعى در مقابل تلاش ها بـراى جلـوگیـرى از تکثیـر سـلاح هـاى هسته اى یا مانعى در جـهـت رسیدن بـه برنامه هاى مشتـرک بین المللى باشد که بـراى واکنـش نشان دادن قـاطـعـانـه بـه چالش تروریستى فورى لازم و ضرورى است .
بــراى اجــراى مـهــم تــریــن رکـن استـراتـژى آمریکا یعنـى پـیـشـگـیـرى از گستـرش سلاح هاى هسـتـه اى، آژانس بین المللى انـرژى اتمى مـؤثرترین اهرم قانونى و بین المللى است و در چارچوب پـیـمـان NPT مى تـوانـد مـانـع صـدور تکنولوژى هسته اى بـه کشورهاى دیگر و کنترل قدرت هاى هسته اى شود، زیرا علاوه بر اینکه یک چهارم بودجه آژانس را آمریکا تأمین مى کند، مؤسسه کنترل تـــســـلـــیـــحـــات و خـــلـــع ســـلاح آمـریـکـا نـقــش اصــلــى و (ACDA) هدایت کننده در فعالیت هاى هستـه اى آژانـس بـیـن الــمــلــلــى انــرژى اتـمــى .دارد (IAEA) ایـن مـؤسـسـه در سـال 1376 بــه منـظـور افـزایش قـابـلـیـت هـاى فـنـى و تحلیلى آژانس بین المللى انرژى اتمى ـ به ویژه در زمینه جلوگیرى از فعالیت هاى هسته اى سـرى ـ کمک زیادى کرد و آن را هدایت کـرد؛ از آن جمله مى تـوان به کـسـب اخـبـار از دور، نـمــونـه گـیـرى محیطى و سایر فناورى هاى حفاظتى ، ارایه نظـرات کارشناسى و فـنـى ، اشـاره نمود .)11) لازمه استفاده قـوى تر از این اهـرم قـانـونى و بـیـن الـمـلـلـى یـعـنـى آژانـس بین الـمـلـلـى انـرژى اتمـى ، تـصـویـب الحاقیه توسط کنگره آمریکاست ، گرچه بـا شـروطى که کـنـگـره بـراى تـصـویـب پیـوستن آمریکا به الحاقیـه مـطـرح کـرده عملا بـه مـفـهـوم عدم امکـان بـازرسـى آژانــس از مـــؤســســات هــســـتـــه اى آمریکاست .سناتور دیک لوگار، رئیس کمیـتـه روابط خـارجى مجـلـس سـنـاى آمریکا پیش از تصویب پروتکل گفت : آمـریــکــا در صــورتـى کـه هــر یــک از بـازرسـى هـاى بـیـن الـمـلـلـى از مـراکـز هستـه اى خـود را مغایر بـا امنیـت مـلـى کشور تشخیص دهد، اجازه انجام آن را نخواهد داد و آمریکا به عنوان یک کشور هسته اى عضـو پـیـمـان مـنـع گسـتـرش سـلاح هـاى هـســتــه اى مــجــازاســت فعالیت هاى هسـتـه اى خـود را مشمـول مـقــررات پـادمـان هــســتــه اى آژانــس بین المللى انرژى اتمى نکند .
لوگار تأکید کرد، تصویب پروتکل الحاقى هیچ تـعـهـدى را در زمینـه هـاى کنتـرل تسلیحـات و خـلـع سـلاح بـراى آمریکا در برنخواهد داشت . رئیس کمیته روابط خارجى آمریکا در دفاع از تصویب پـروتکل الحاقى بـه کـارایى آن در جـلـوگـیـرى از دستـیـابـى کشورهاى غیرهسته اى به تسلیحـات و دانش فنـى پـیـشـرفته اتـمـى پـرداخـت و تصـریـح کـرد :پروتکل الـحـاقـى بـراى کسب اطمینان از کارایى اجراى تعهدات کشورهاى غیـرهسته اى که در مـاده دوم پیمـان NPT قید شـده اسـت ضـرورى است .)12) مصوبه مشروط سناى آمریکا نشان داد، دولتى که قـوانین بین الملـلـى را به عنـوان اهرمى بـراى فشار بر کشـورهـاى دیگـر استفاده مى کـنـد چـگـونه خود بـا رفتارش این قوانین و معیارها را به سخره مى گیرد . بنابراین تصویب مشـروط پروتکل الحاقى صرفاً بـراى این منظور است که آمریکا بتواند با توسل به این اهرم قانونى و بین الملـلـى کـشـورهاى دیگـر حـتـى قدرت هاى هسـتـه اى را تحت کنـتـرل و سیطـره خود درآورد و زمینـه هـاى لازم را براى اجـراى مهم تـریـن رکن استـراتـژى دفاعى خود یعنى جلـوگیرى از گسترش سـلاح هـاى هـسـتـه اى بــوجــود آورد و تهدیدات را قبل از وقوع پیشگیرى کند . بدون اینکه تأسیسات هسته اى آمـریـکـا توسط آژانس بازرسى شود در این راستـا NPT آمریکا تلاش مى کند حتى مفـاد را به نفع خود تغییر دهد؛ چنانکه بـوش در سخـنـرانى اسـفـنـد مـاه خـود جهـت تصویب الحاقیه در سنا به آن اشاره کرد .