چیستى و ابعاد پاسخگویى مسئولان به مردم

* ابعاد فرهنگى
به نظـر مـى رسد یکى از ابعاد مـهـم ایـن شـعـار بستـرسازى فـرهنگى آن در سیستم مدیریـتـى کـشـور است .رهبر معظـم انـقـلاب با طـرح این موضـوع ، فرهنگ پـرسشگرى و پاسخگویـى را تـوأمان مطرح و دنبال کردند .کما این که در هر دو بخش بـه وضوح مشاهده مى شـود که رهبـرى افکار عمـومى و مردم را پیگیر چنیـن مـقـوله اى قـرار دادند .به عبـارت دیگـر رهبرى از مردم خواستند پیگیر چنین مقوله اى باشند و مسئولان در مورد مطالبات مردم و مطالبات رهبرى به .پاسخ بدهند «مردم »
* جنبه انتقادى سخنان رهبرى
نکته اى دیگر که اینجا وجود دارد، طرح موضوع در متن خـودش انتقادآمیز هست یعنى نـشـان دهـنـده سطـحـى از نـارضایتـى رهـبـرى نسبت بـه عـمـلـکـرد دستگاه هـاسـت و بـه سـبـب آن مـى تـواند انعـکـاس نارضایتى نسبتاً عمومى از عملکرد بخش عمده اى از دستگاه هاى کشور باشد یا مى تواند بیان کننده توقعى باشد کـه فـراتر از عملکـردهاى کـنـونى دستگاه هـا، رهبرى از مسئولان دستگاه ها دارد .ابعادى دیگر هم مى تواند داشته باشد که در ادامه به آنها اشاره مى شود .
* کارکردهاى پاسخگویى
به نظر مى رسد رهبرى با ظرافت این عبارت را به کـار بـردند؛ » پاسـخـگـویـى مـسـئـولان به مـردم «نـه به طور مطلق یا پاسخگویى «پاسخگویى مسئولان » مسئولان » به رهبر «این موضوع تبعاتى دارد که به چهار مورد آن اشاره مى کنیم ؛ مسألـه اول ، وقتى رهبر معظم انقـلاب آن را در منظـر عـمـومى و آن هم در پـیـام نـوروزى به عـنـوان مسأله اى که طبعاً مرتب تکرار مى شود، بیان مى کنند به این معنا است که افکار عمـومى را وارد این عرصه کنند و با فعال تر شدن افکار عمـومى ، مقدمه توجه مدام و پیگیـرانه مسـئـولان نسبت به مسائل اسـاسـى کشور ایجاد بشـود و این مسأله باعث افـزایش تحرک اجتماعـى و افـزایش تحرک مسـئـولان را در پى داشتـه باشد .بنابراین نتیجه اول فعال کردن افکار عمومى و در نتیجـه افـزایش تحرک مسئـولان و مـردم براى حـل مسائل اساسى است . مسـألـه دوم ، بـه تـکـرار رهبر مـعـظـم انـقـلاب فرمـودند، مسـئـولان همه دستگاه هـا، گـزارش جـزء به جزء کارنامه خودشان را به مردم بدهند .البته ایشان در یک جـا فـرمـودند، » همـه دسـتـگـاه هـاى مـهـم و تأثـیـرگذار «و در یـک جـاى دیـگـر بـه طـور مـطـلـق فرمـودند، » همه مـسـئـولان نظام .«طبیـعـتـاً آنجا کـه تخصیص مى خـورد معلوم مى شـود مراد رهبر معظم انقلاب عمدتا همان سه قوه و دستگاه هاى اصلى که امکانات کشـور را در اختیـار دارند، مى باشد و ایـن مسأله وقتى با گـزارش عملکـردها توأم باشد، نتایـج مثبـتـى را در پى دارد؛ چنانـچـه رهبـرى در بخشـى از سخنان خـود فـرمودند، » حقایـق خـوشحال کننـده و درخشانى در کارنامه مسئولان وجود دارد «نتیجه چنین مسأله اى افـزایش امید است .
پس یکـى از مـسـائـل مى تواند این باشد که شهـروندان جمهورى اسلامى از حجم خدماتى که نظام به آنها مى کنـد اطـلاعـات کافى پیدا کننـد .ارایه اطلاعـات کافى به مـردم خود مى تواند امیـد را افزایش بدهد .از سـوى دیگـر وقتى مسئولان براى پاسخگویى با مردم مواجه مى شوند این مـواجهـه امـیـد مـردم بـه حـل مـشـکـلات را افـزایـش مى دهد .پس کارکرد دوم افزایش امید است . مـسـألـه سـوم ، اقدام رهـبـر، نـزدیـک تـر شـدن مسئولان با توده مردم را در پى خواهد داشت .طبیعتاً این پـاسـخـگـویـى کـه رهـبـرى فـرمـودنـد نمـى تـوانـد پاسخگویى رسمى باشد و صرفاً از طریق صداوسیما یا مطبـوعات یک مسئـول با مواجهه با مـردم بخواهد توضیح بدهد و اتفاقـاً خوب هم هست دستگاه هاى تبلیغى از جمله خـود ما روى این مسأله تأکید داشته باشیم که بایستى گزارش به مردم حالت چهره به چهره و مواجه از نزدیک و مـراجعه به مردم داشته باشد کـه اگر چنین اتفاقى بیفتد، شکاف میان مر دم و مسئولان که تا حدى قابل مشاهده است مى تواند برطرف شود و این به افزایش همبستگى منجر مى شود .پس کارکرد سوم افزایش همبستگى است . مسأله چهـارم این است که رهبر معظم انقـلاب همه ظرفیت نظـام را براى حل مشکلات مـردم طلب کردند و از مسئولان خواستند به میدان بیایند .ایشان در بخشى از سخنان خود فرمودند ::» همه دستگاه ها باید خود را در چارچوب اهداف نظام اسلامى اصلاح بکنند .«نتیجه فعال کـردن ظرفیت هاى دستگاه هاى کشور بـراى اصلاح امـور، افـزایش کـارآمدى نظـام است .پس به طور کلى چهار کارکرد در نتیجه کلـى از طرح چنین موضوعى مى توان به دست آورد؛ افـزایش » ، «افـزایش امـیـد » ، «افـزایش تحـرک » .«افزایش کارآمدى » و «همبستگى
* نقطه اصلى تهدید
دستاورد چهارم (یعنىافـزایش کارآمدى )اصلا یک مسأله اساسى است که اگر دقت بکنیـم در طـى سال هاى گذشته همواره دغدغه رهبر معظم انقلاب بوده و در جاهاى مختلفى هم ایشان بر ایـن مـسـألـه تأکید کرده و فرموده اند ::» دشمن دارد تلاش مى کند که مسئولان نظام را به ناکارآمدى و به طور کلى نظام اسلامى را به ناکارآمدى متهم بکند .«و واقعیتى هم در کنـار ایـن وجـود دارد که بـخـش هـایـى از نـظـام ، ناکـارآمد هسـتـنـد .حـالا نـه بـه صـورت مطـلـق امـا بخش هایى از قوه مجریه ، قوه قضاییه و مقننه دچار ضع کـارآمدى هستند .دشمن هـم بـراى تخریـب جمهـورى اسلامى روى مقـوله » کـارآمدى «متمـرکز شده و در تبلیغات خـود به این مسأله دامن مـى زند . بنابراین یکى از مسائلى که مى تواند مورد هدف باشد در طرح سال پاسخگویى ، بحث توجه دادن به نقطه اصلى اهداف و کارکردهاى نظام و نیز چالش اصلى نظـام و راه حل اصلى رفع چالشى کـه فـرا روى نظـام است یا چالشى که مى خواهند فرا روى نظام به وجود بیاورند .در چند سال گذشته 10)سال گذشته کمتر یا بیشتر )مسئولیت ها در سطح کلان نظام جمهورى اسلامى و مسئولان بخش هاى کلان نظام جمهورى اسلامى با افت هایى مواجه بوده اگر دقت کنیم ، مثلا دولت کنونى از دولت قبل ، مجلس کنونى از مجلس قبلى و بعضى دستگاه هاى دیگر امروز نیز از سـابـق ضعی تر شده اند .این ضعف ها در سیسـتـم وجود دارد و عمدتا هم این ضعف ها از آن بخش انتخابـى مردم برمى خیزد، یعنى انتخابى که صـورت گرفته در سال هاى گذشـتـه بـه غیر از بخش اخـیـر کـه هـنـوز نتـایـجـى مـعـلـوم نشـده ، سـبـب شـده کـه نـظـام در پاسخگویى به مطالبات مردمى درصدى با افت مواجه باشد .بنابراین طـرح مسأله پاسخگویى و لزوم طرح کارنامه مسئولان اصلى کشور که در بیانات رهبرى و در مشهد بحث شد، مى تواند در واقع یک اشاره اى هم به گزینش هـاى مـردم از یک طـرف و تلنگـرى بـه قابلیـت هـاى دستگاه ها از طـرف دیگر باشـد و ایـن مى تواند آنها را وادار بکند که با پتانسیل بیشتـرى وارد عرصه خدمتگزارى بشوند .
* رفع تهدیدها
مسأله دیگرى که در این جا مطـرح مى شود ـ که شاید باید در قسمت قبـل عـرض مى شد ـ این است که با دقت به آن چه که در فاصله مثلا یک سال گذشته در سطح تهدیدات نظام اتفـاق افـتـاده مـى تـوان ایـن فرمول را تقریباً به دست آورد؛ به موازاتى که نظام در داخل مشکلات خـودش را حل مى کند یا به سـمـت حل آنها پیـش مـى رود و معارضه هاى داخـلـى نظام برطرف مى شود تهدیدات خارجى افزایش پیدا مى کند و ظـرفیت خـارجى بـراى تضعی نـظـام جـمـهـورى اسلامى منسجم تر، هماهنگ تر و بیشتر شده است . «بى سابقه » همبستگى اروپا و آمریکا در مـورد ایـران است .ما براى اولین بار در طول 16 ـ 15 سال گذشته شاهد یک همگرایى قابل توجهى بین اروپا و آمریکـا در خصـوص کنتـرل و تضعیـ جمهـورى اسلامـى هستیم و مخصوصاً آمریکایى ها در این جهت بسیار فعال عمل مى کنند .بحث حقوق بشر که مطرح شده و دنبال مى شـود، مبحث سلاح هاى هسته اى که بـا حساسیـت فـوق العاده دنبـال مـى شـود و تلاشـى کـه آمریکایى ها در ارتباط با تجمیع جریانات ضدانقلاب در خارج کشور زیرچتر » اتحاد جمهوریخواهان «دنبال مى کنند، اینها نشان دهنده این هست که ما به مرور از مشکلات داخلى فاصله مى گیریم ، فشار خارجى براى کنـتـرل ، مهار و تضعی جـمـهـورى اسلامـى افزایش پیدا مى کند .در چنیـن شـرایطى چه فـرمولى مى تـواند تهدیـدات خـاجـى را ناکارآمد و با مـشـکـل مواجه سازد؟ به نـظر مى رسد آنـچه که رهبـرى در داخل کشور دنبال مى کند تـرکیب دو عنصر همبستگـى و کارآمدى است .
یعنـى یک حرکت همبستـه گرایى در طول یک سال گـذشته با تـأکیدى کـه رهبر مـعظم انقـلاب روى اصـلاح مجـلس و نـهـادهاى دیـگـر داشتـند در واقـع همبستگى و همگرایى در داخل نظام را تقویت کردند و امروز هم در پیام نوروزى شان بحث کارآمدى را مطرح مى کنند؛ » پاسخگویى در مقیاس کارآمدى .«ترکیب این دو مقوله یعنى یک نظام » همبسته کارآمد «مى تواند هر تهدید خارجى را با هر شدتى از بین ببرد .بنابراین از یک طرف این مسأله مى تواند از یک درکى برخیزد مبتنى بـر افزایـش تـهـدیدات خـارجـى ، از طرف دیـگـر هـم مى تواند مقدمـه ا ى باشد براى ارایه راه حل روشن براى مقابله با تهدیدات خارجى .اما یک نکته دیگر هم که در فرمایشات رهبر معظم انقلاب به صورت عبارت هاى «رویکردهاى نظام » تصریح شده این است که اصلاح مورد تأکید رهبر مـعظم انقلاب است .گاهى وقت ها اصلاح که گفته مى شود منظور اصلاح ساختار است . اصـلاح ساخـتار بـه این مـعـناسـت که نـظـام به لحـاظ ساختارى دچار مشکل اساسى و بحران است .درحالى که ما مـعتقدیم نـظام به لحاظ رویکـردها دچار مشکـل است ، یعنى عملـکردها و کارکردهاى مسئولان دچار ضع هایى است که آنها باید اصلاح بشوند .در این فرمایشات ، رهبرى بر اصلاح رویکردها و کارکردهاى بخش هاى مختل نظام تأکید کردند .بر همین اساس یکى از سایت ها نوشته بود از این به بعد اصلاحات در دست مقام معظم رهبرى است و اصلاحات اساسى و مبنایى به نفع ملـت دنبال مى شود .در واقع یک نوعى مواجهه درست با مقوله ا ى است که در طول 7 ـ6 سال گذشته فضاى سیاسى کشور را تحت پوشش خود گرفته بود .
* انتقال دستگاه ها از وضعیتى به وضعیتى دیگر
امـا رهـبـر مـعـظـم انـقـلاب چــگــونـه اصــلاح رویـکـردهـایـى را از بـخـش هـاى مـخـتـلـ کـشـور درخـواست کـردند؟ یک بـررسـى خیلى اجـمـالـى از فرمایشات رهبرى و با اضافه کردن برداشت نگارنده از قضیه این نتیجه به دست مى آید : در مورد بخش قضایى ، مقام معظـم رهبـرى در واقع قوه قضاییه را به سمت حل مسائل کلان متـوجه کردند که این بحـث مسائل کلان (درنامهاى که )در حکم انتصاب آیت الله هاشمى شاهرودى به ریاست قوه قضاییه در تاریخ .5.23 78مطرح مى باشد .دو مطلـب را رهبـرى از قوه قضاییـه مـى خـواهند؛ یکـى اصلاح ساخـتـار ادارى قوه قضاییه به قـصـد تـوانمنـد ساختن این دستگاه به قصد حل مشکلات توده مردم از قبیـل کـوتاه کـردن فراینـد دادرسى و روزآمد کـردن پرونده هاى در حال رسیدگى است و مسأله دوم هم مبـارزه با فـسـاد، مـبـارزه بنیادى بـا مـشـکـلاتـى کـه دستگاه هاى دیگر دارند از قبیل قوه مجریه و مقننه . کما این که مقام رهبرى در نامه انتصاب آقاى هاشمى شاهرودى به این مطلب اشـاره کردند که ::» سلامت دستگاه قضایـى مـوجب سلامت همه دستگـاه هـاى قانونگذارى و مجرى در نظام اسلامى و مایه گسترش .«عدالـت و امنیـت در زندگى همه ملـت مـى گـردد رهبرى در پیام نوروزى شان بار دیگر بر نقش نظارتى قوه قضاییه بر همه دستگاه هاى کشور تأکید کردند . در واقع به یک تعبیرى اگر رهبر معظم انقلاب نهضت عدالـت را در همین سـخـنـرانى نوروزیشـان مـطـرح مى کنند پایه اصلى گـسـتـرش عدالـت را قوه قضاییـه مى دانند .کارکردهاى مورد توقع رهبرى در واقع ورود دستگاه قضایى به حل مشکلاتى از قبیل مبارزه با فساد ادارى است که بخش هاى دیگر نظام دارند .
* مطالبات رهبرى از قوه مجریه
رهبر معظم انقـلاب از یـک مـسـألـه اى در ایـن مطالباتشـان شـکـایـت دارند و آن شکاف اقتـصـادى هست، نابرابرى اقتصادى در بخش تولید، توزیع و مصرف است .از طرف دیگر، تکرار و تأکید ایشـان روى عدالت اجتماعى اسـت کـه در واقع در این جا بایستى این طور تعبیر کنیـم کـه رهبر معظم انـقـلاب مى خواهند دولت کارکرد خودش را از افزایش شکاف اقتصادى به توزیع ثروت و فرصت هاى مادى کشور انتقال دهند، این یکى از مسائلى است که مى تـواند حل کننده مشکلات جامعه باشد .در مورد مجلس ، رهبر معظم انقلاب آن چیزى که از مجلس خواستنـد به طور دقیق ؛ » تصویب قوانین تسهیل کننده اصلاح حقیقى و نـظـارت بر دستگاه هاست «یـعـنـى ایـشـان مـجـلـس را از بعـد تـصـویـب قـوانیـن و نـظـارت بـر دستگاه ها مورد توجه قرار دادند و به یک تعبیر دیگـر مجلـس را از آن گـرایشات باندى به سـمـت اصـلاح عمومى سیستم که نتیجه اصلاح عمومى سیستم رفع مشکلات مردم است ، پیش بردند چون هم مخاطب اول تصویب قـوانیـن و هم مخاطـب اول نظـارت بر دستگاه ها ابتدا خود آن دستگاه هاى کشور محسوب مى شود .اما نتیجـه رسیدگى به این دو مقوله متـوجه مردم مى شود .
* رویکرد فرهنگى
نکته دیگرى که خارج از این مقوله مطرح کردند ـ که البته بى ارتباط با این مقولات نیست ـ بحث رویکرد فرهنگى است . دو مسـألـه را رهبر مـعـظـم در ایـن جـا مـدنـظـر قراردادند؛ یکى مسأله ایجابى و دیگرى مسأله سلبى است .مسأله ایجابى ، تولید علم بود که رهبر معظم در سخنرانى مشهد، صداوسیما و بقیه دستگاه هـا را مورد خطاب قـراردادند و فرمودند :» اینها بایستى بـه مردم گزارش بدهند که در زمینه تولید علم و مقابله با «تهاجم فرهنگى چه کار کرده اند
* رویکردهاى انحرافى
در مـجـمـوع بـه نـظـر مـى آیـد کـه ایـن مـسـألــه على رغم ایـن کـه «پاسخگویـى مـسـئـولان به مـردم » انگشت گذاشتن روى مسائل اصلى کشور هست ، اما مى تواند رویکردهاى انحرافى پیدا بکند که به این رویکردهاى انحرافى هم باید توجه کنیم . یک مسأله که این جا باید مورد توجه قرار بگیرد ـ و رهبـرى نیز تأکید داشتند ـ این است که ایـن بـحـث نبایستى لبه هاى تند انتقادى پیدا بکند به شکلى که به بهانه نقد دستـگـاه هـا و نـقـد افـراد، نظام جمـهـورى اسلامى تضعی و در چشم مـردم تحقیر بشـود .این نگرانى رهبر معظم انقلاب قابـل درک است .از یک طرف واقعیت این است که نظام کارهاى بزرگى داشته که متأسفانه کمتر به آنها توجه مى شود و از طرف دیگر هر تصویرى که از مسئـولان و مسئولیت ها در کشـور بـه صـورت یک کـار جـمـعـى تـرسیـم شـود در واقـع تصویـرى است که از نظام ارایه شده است .چـون به هر حال ما نمـى تـوانیـم بگوییم یک نظـام جـمـهـورى اسلامى داریم جدا هـسـت و قـوه مجریه و مقـنـنـه و قضاییه هم داریم که اینها جدا هستـنـد و نظام خـوب است و اینها بد هستند .ایـن در واقع عملا نمى تـواند جایگاه زیادى در جامعه پیدا بکند، لذا نبایستى تلنگر به دستگاه ها و پاسخ خواستن از دستگاه ها توأم بشود با انتقادات تند و اساسى که اساس کـارها و وضعیت اینهـا را زیرسـؤال ببرد که این به تضعیـ جـمـهـورى اسلامى منجر مى شود . نکـتـه دومى که جزو آفـات ایـن بـحـث اسـت و مى تواند » پاسخگویى «را به انحراف بکشاند این است که مـوضـوع تشـریـفـاتـى بشـود که حـالا مـتـأسـفـانـه علامت هایى نیز از تشریفاتى شدن مـوضوع مشاهده مى کنیم ، مثل این که مواجهه مردم با مسئولان صورت نگیرد، در مسائل اساسى مردم و به صورت بیلان هاى کلى مطلب تعقیـب بـشـود، هر دستگاه یـک بیلانى بدهد .البته ما نمى توانیم دادن بیـلان را نفى کنیم .
به طـور طـبـیـعـى دادن بـیـلان بـخـشـى از ایـن مـسـألـه پاسخگویى هست اما محدود شدن در آن مورد توجه ماست یعنى اگر محـدود در آن بشود و دستگاه ها در یک سیستم بسته اى ، یکسرى گزارشات و آمار و ارقام کلانى به مردم ارایه بدهند و تصور بشود که حالا پاسخ داده شده ، یک چالـشـى ، یـک گفت وگویـى ، یـک مواجهه اى و یک مقایسه اى بین مسائل اصلى مردم و مسائلى که دستگـاه هـا دارند ادامه مى دهـنـد، ایجاد نشود یعنى همان بحث شکاف طبقاتى که مطرح شد . البته یک بخش هایى از ملت خیلـى خـوب از بعضى فعالیت ها مخصـوصاً اقتصادى نفع بـردند اما این که آیا اینها مشکل اکثریت مردم را حل کـرده است یا نه ؟ یک بـحـث دیـگـرى است .پس یـکـى هـم در واقـع کلى گویى کردن و خصوصاً تبلیغاتى کردن است و این که حالا هر کسى بـدون این که روى موضوع مطالعه بکند، شروع کند صرفاً به عبـارت پردازى .این سبب مى شود که مردم دل زده بشوند مخصوصاً حالا کسانى که عملکـردهاى ضعیفى داشته باشند، خـودشان در مقام تبلیغ از موضـوع برآیند بدون آن که پاسخ لازم را به این مسأله ارایه بدهند . آفت سـوم هم حـواله کـردن پاسخ به هـمـدیـگـر است .مثلا ما به عنـوان بخشى از دستگاه جمهورى اسلامى کـه بـه هـر حـال در واقع بخـشـى از اقـتـدار جمهورى اسلامى (اقتداردر حوزه امنیتى ، نظامـى ) را تشکیل مى دهیم .آن جا هـم کـه رهبرى فرمودند : همه دستگاه هاى مهم و تأثیرگذار باید پاسخگوى مردم باشند «، به هر حال سپاه هم بایسـتـى در ایـن چـرخه تلاش کـنـد و گـزارش خود را بـه مـردم ارایه بدهـد بـه خصوص که در رابطه با سپاه هم در جامعه بحث هاى زیادى (مثبتو منفى )مطـرح است .لذا حال که ما از دستگاه هاى مختل انتظار پـاسـخـگـویـى داریـم خوب است خودمان هم به این سمت حرکت کنیم .