نگران نیروى واکنش سریع

على حسن حیدرى
چهار کشور اروپایى که مخال جنگ آمـریـکـا بـر ضـد عـراق بودنـد اواخر اردیبهشـت مـاه 1382 بر سـر ایجاد یک نیروى چندملیتى در سال 1383 به توافق رسیدند . رهـبـران کـشـورهاى بـلـژیـک ، فـرانسه ، آلـمـان و لـوکـزامبـورگ در بیانیه اى مشترک اعلام کردند مرکزى از فرماندهـى سـتـاد مشتـرک را بـراى اهداف نظامى به منظور تقویت ستون اروپایى اتحادیـه اتـلانـتـیـک ایـجـاد خواهند کرد که جداى از ناتو خواهد بود اما این طرح ماهیت ضدآمریکایى و ضدناتو نخواهد داشت . به رغم اطمـیـنـان اولیه طـراحـان ارتش مشترک اروپایى به آمریکایى ها در مـورد عدم ضدیت مـاهـوى آن بـا «ناتو » ناتو، کاخ سفید اعلام کرد که به سلاح هاى بهتر و بیشترى نیاز دارد نــه بــه ســاخــتــارى هــاى جــدیـــد فرماندهى .همین موضوع به یکى از محـورهاى مشـاجـرات دیپلمـاتـیـک مـیـان کـاخ سـفـیـد و چـهـار کـشـور پیشنهاددهنده تبدیل شد . پس از قریب چهارماه منازعات دیپلماتیک مـیـان طـرفین ، سرانجـام کشورهاى اروپایى عضو ناتو، پـس از مذاکـرات و رایـزنى هاى مسـتـمـر درباره این طرح به اجماع نظر رسیدند و نتیجه این اجماع همگانى ، نشست وزیـران دفــاع 15 عـضـو اتـحـادیــه اروپـایــى و 10 کـشـور مـتـقـاضــى عضویت در این اتـحـادیـه در آذرمـاه 82 در بروکسل بود که بر سر تشکیل یک نیـروى واکنش سریـع اروپـایـى براى مواقع اضطـرارى توافق کردنـد . در سال جدید نیز اعضاى اتـحـادیـه اروپا در نشسـت ناپل ایتالـیـا تـوافق کردند تا نیروى 60 هزار نفره واکنش سریع اروپایى ایجاد کنند .
* زمینه ها
زمینـه هـاى نـضـج ایـن اجـمـاع همگانى در میـان کـشـورهاى عضـو اتحادیه اروپایى یک فـرایند تاریخـى را پـشـت ســرگـذاشـت کـه از زمـان فروپاشى بـلـوک شرق در دهه 90 و اعلام سیاست تک قـطـبـى از سـوى واشنگتن و بحـران بالکان تا اشـغـال عراق را در برمى گیرد . طـرح ایده » سیستـم دفـاع مـلـى موشکى «از سوى کلینتون و به دنبال آن اعلام انحلال معاهده مو شک هاى ضدبالستیک موسوم به » اى بى ام «از سوى پنتاگون به بهانه قدیمى بودن و تـعـلــق آن بــه دوران جـنـگ ســرد، منازعات فزاینده سیاسـى میان اروپا و آمریکا را فراهم آورد .در این زمان بـود که خـمـیـرمایـه ایـده دفـاع مـلـى اروپایى در ذهن برخى از مدیران این اتحادیه شـکـل گـرفت .مشـاجـرات اولیه میان دو بـخـش نـاتـو بـه پـایـان نرسیده بـود که تحولات بالکان آغاز شد و در اثناى این بحران بود که بوش ـ رئیس جمهور آمریکا ـ در استمـرار سیاست هاى یکجانـبـه گـرایانه کـاخ سفید در حین مـبـارزات انتخابـاتـى طرحى مبنى بر » سیاست تقسیم کـار جــدیــد «را اعـلام کــرد و گــفــت : سـربــازان آمـریـکـایــى حــاضــر در نیروهاى کى فور و اس فور از بالکان را فرامى خـوانیم و اقدامات نـظـامـى آمریکا در دیگر مناطق از جمله خلیج فارس و آسیا متمرکز خواهد شد و در آینـده وظای حفـظ صـلـح بـانـى در بـالـکــان را بـه اتـحـادیــه اروپــایــى مى سپاریم .
اعلام سیـاسـت » تـقـسـیـم کـار جدید «انتقاد و تامل اتحادیه اروپا را در مورد سیاست هاى راهبردى آمریکا در قـبــال ایــن اتـحــادیــه و روابــط بین الـمـلـل را بیشـتـر بـرانگیـخـت و اروپایى ها این اقـدام را حلقه مکمـل سیاست هاى یکجانبه گرایانه آمریکا تلقى کردند و به این ارزیابى مشترک رسیدنـد کـه آمـریـکـا درصدد حـذف نقش اروپایى در مدیریت معـادلات جهانى به ویژه در منطقه استـراتژیک خاورمیانه و آسیاست . به گفـتـه » روبـرتو تـوسکـانـو «، سفیر ایـتـالـیـا در تـهـران ، ایـن طـرح نشأت گرفته از تجربه بالکان بود .در گذشته دیپلماسى در یک سو و جنگ در سوى دیگر قرار داشت اما تجربه بالکـان نـشـان داد کـه ابـزار نـظـامـى ضرورتاً جنگ نیست .مثلا عملیات صلح بانى جنگ نیست ، اما نظامـى است .در بالکان ما به ایـن نـتـیـجـه رسیـدیـم کـه اگـر از اول داراى ابـزار نظـامـى بـودیم کـه نـوعى عمـلـیـات صلح بانى پیشگـیـرانه انجام دهیـم ، شاید توانسته بـودیم مانع از استفـاده نیروى نظامى قهرى ناتو شویم . وى مى افزاید :ما در این بحران فهمیدیـم در اسـتـفـاده از نـیـروهـاى نظامى بـراى پیشگیـرى از مناقشـه یـا بازسـازى کشور پـس از آن ضعیـ هستیم .
ما در این چارچوب (تشکیل ارتـش واحد )صلـح بـانـى مـقـتـدر را مدنظر داریم ، یعنى عـمـلـیـاتـى کـه بتـواند با چالش هاى نظـامـى روبـرو شـود، نه صلح بـانـى سـنـتـى کـه در شرایطى کـه طـرف مقابـل آن را قبـول نـکـنـد، بـیـهـوده است و ...قـرار نیست سربـازان صلح بان ناظر قـتـل عام شبیه سربرنیتسا باشند . بحران عراق و عملیات یکجانبه واشنگتن علیه بغداد اتحادیه اروپا را در تـشـکـیــل یــک ارتـش مـشـتــرک مصمم تـر کـرد و پـس از این بحـران بى سابقه در اوایل قـرن بیست و یکم بود که این اتحادیه تصمیـم گـرفت ، علاوه بر افزایش بودجه نظامى خود، دست به ایجاد یک سیسـتـم دفـاعـى مشترک بزنـد وهم اکنون این اتحادیه تـلاش دارد بـا بــرنـامــه ریــزى بـراى تجهیـزات نظامى ، هماهنـگ کـردن هر چه بیشتر مواضع اعضا در مسائل امنیتى و دفاعى ، سـرمایه گذارى در زمینه نظامـى و در نهایت ایجاد یـک ارتش واحد جایگاه خـود را در سطح روابط بین المللى تقویت کند . در شـرایط کـنـونى اگـر چـه 24 کشور از اعضاى ناتو اروپایى هستند اما ابتکار عمل در این پیمان نظامـى دست آمریـکـا و کانادا به عـنـوان دو عضو غیراروپایى است . کش این نارسایى باعث شد که در نشست بروکسل ، هفت پیشنهاد براى ایجاد ارتش واحد اروپایى مطرح شود؛ از جمله ایجاد آژانس اروپایى بـراى تـوسـعـه و افـزایش عـمـلـیـات نیروهاى نظامى کـشـورهاى عضـو، تشکیل دانشکده نـظـامـى امنیـتـى و دفاعى مشترک و ایجاد نیروى واکنش سریـع ، تـشـکـیـل یـک فـرمـانـدهـى اروپایى بـراى حمل و نقل هـوایى تـا سال 1383 ، ایجاد سیستم حمایتى ضد هـسـتـه اى مـیـکـروبـیـولـوژى و شیمیـایـى ، ایـجـاد سـتـاد مـشـتـرک چندملیتى براى هدایت عملیات .
در پـایـان ایـن پــرسـش مـطــرح مى شـود که پیامدهاى تشـکـیـل ایـن ارتـش واحـد چـه خــواهـد بــود؟ آیـا اتحادیه اروپایى در ایـن طرح به جد قصد مقابله با آمریکـا را دارد یا اینکه به عنوان بازوى امنیتى جدید آمریکـا در خواهد آمد؟ اگرچه وجود ارتش واحد اروپایى در نگـاه اول جزو نیازهاى دفاعـى و امنیتى در مقابل تهدیدات احتمـالـى آمـریـکـا بــاشــد و تـا حــدودى هـم بحران هاى درون جغـرافیایى اروپا را مهار کند امـا ایـن ارتش یک مهاجـم بالقوه براى دیگر کشورها نیز خواهد بود . نکته قابل بیان دیگر اینکه چه در زمان فروپاشى و چه قبل از آن همواره عـمـلـیـات هــاى خــود را در روابــط بین المـلـل در چارچوب راهبـردهاى آمـریـکـا انـجـام داده و نــقــش یــک مجمـوعه دنبالـه رو را نسبت به کـاخ سفید داشته است .در شرایط کنونى نـیـز اگـرچه ایـده مـقـابـلـه بـا راهـبـرد یکجانبـه گـرایى کاخ سفیـد در ذهـن برخى از اعضاى این اتحادیه به طور جدى وجود دارد اما حتى در صورت تشکـیـل ارتش واحـد و ارتقاى آن بـه سطح یک ارتش منظم ، اولا به دلیل وجود اختلاف جدى میان اعضـا در هـمـگــرایـى بـا آمـریــکــا در روابــط بین الملل و ثانیا به دلیـل اشـتـراکات فرهنگـى و ژئواستراتژى میان جامعـه غربى که آمریکا را نیز شامل مى شود، نـقـش تـاریــخــى خــود را در قـبــال راهبـردهاى جهانى کاخ سفیـد کـنـار نخواهد گذاشت و استراتژى مشترک با آمریکا در برخورد با بحران ها به ویژه خـاورمیانه و جـهـان اسـلام را دنبـال خـواهـد کـرد الـبـتـه بـا اخـتـلاف در روش ها و تاکتیک ها، نه اختلاف در بینش .