دو عبرت نهضت مشروطه

مرتضی شیرودی
نهضت مشـروطه از موضوعاتى است که در طـول حدود یکصد سال گذشـتـه مـورد بحث فـراوان محافـل سیاسى و علمى بوده است بدون تردید از این پس نیز تا ده ها سال موضوع پژوهش دانشجویان مى باشد .ما در این جا برشى از مقاله بلند مـرتضى شیرودى «انقلاب مشـروطه و عبرت هاى شش گانه» که با عنوان در سایـت باشگـاه انـدیـشـه درج شـده اسـت را تقـدیـم مى کنیم :
احزاب سیاسى از متن یک جامـعـه بـرمى خیزنـد و غالبـاً ویژگى هاى عمـومى جامعـه خـود را دارا هستنـد .احزابى نیز کـه در ایران به وجود آمدند در همان فضـا فرهنگى حاکم بر جامـعـه رشد کـرده بودند و بسیـارى از ویژگى هاى آن فرهنـگ در سرلوحه رفتار آنها قرار گرفتـه بود .مصطفى فاتح در یک ارزیابى کلى از خصوصیات ایرانیان در کتاب پنجاه سال نفت مدعى است ::» میهن و ملک و دین بـراى آنها پشیـزى ارزش نـدارد، معبود و مقصود آنها سیم و زر است ، هر کسى که مقاصد پلید آنها را تعمین نماید، بـنـده وار به خدمتش مى ایستـنـد، دروغ و تقلب و ریاکـارى آنان مایـه زندگى و محـصـول بدفهمى آنها از مکتب است .«بدون آن که بخواهیم نظر فاتح را به طور کلى بپذیریم یا رد کنیم باید اذعان نماییم برخى از ویژگى هاى ایـرانیان را بیان نموده است که این ویـژگى ها در قالـب احـزاب سیاسى نـیـز خـود را نشـان مى دهد .در حالى که اساس کار حزب «جمع گرایى و ملى گرایى» است، احزاب سیاسى در ایران خودمحورى و خودخواهى را پیشه خود قرار داده بودند .
بهار در کتاب خود مى نویسد ::» کار ضع صنوف سیاسى به جایى رسیده که جمع کثیرى از سیاسیون عالى مقام در تقرب به سردار سپه بر یکدیگر پیشى جسته و در این مسابقه خانمان سوز شرکت مى کردند «،
یا مثلا تشکیـل حـزب تجدد در مجلس پنـجـم در راستاى استقرار مشروطیت نبود، بلکه درست در جهت مخالفت آن یعنى استقرار جمهورى رضاخان بود .اگر جمهوریت بـا مـخـالـفـت افـرادى چـون مـدرس مواجـه نمى شد و به وجود مى آمد، نهایتا هم شکل سلطنتى به خود مى گرفت ، عمر احزاب و گروه هاى سیاسى پایان یافته بـود و همان مى شد کـه نهایتـاً شد .پس در اینجـا مشخص است که احزاب سیاسى بیش از اینکه به منافع حزبى و ملى بیاندیشند در فکر نزدیک شدن به کانون‌هاى قدرت براى ارتزاق سیاسى اند .
از ویژگى هاى منفى دیگرى که احزاب سیاسى در این دوره دارا بودند، مى تـوان به عدم تساهل و تسـامـح سیاسى و سعه صدر در این گروه ها اشاره کرد .تساهل و تسامح یا سعه صدر یکى از ویـژگى هاى مثبتى است که وجود این خصیصه در یک فرد یا در اعضاى یک گروه توان بردبارى و شکیبایى آن شخص یا گـروه را نسبت به چیزهایى که بدان ها گرایش‌هاى منفى دارد، بالا مى برد . خشونـت وجه غالب در مناسبات اجتماعى و سیـاسـى ایرانیان بوده است در حالى که در نزاع هاى سیاسى فقط باید از ابـزار منـدرج در قانون استفـاده کـرد و نه فراتـر از آن .احزاب سیاسى این دوره تلقى خاصى از مبارزه در ذهن داشتند که مبتنـى بـر اصـل سـتـیـزش بود .احزاب سیاسى به جـاى رقابت با یکدیگر به جنگ با یکـدیـگـر مى پرداختند، به یکدیگر برچسب مى زدند و همدیگر را متهم مى کردند و احیاناً از تهمت هاى دینى و تکفیر نیز کوتاهى نمى کردند .
بهار در ایـن خـصـوص مى نویـسـد ::» ضـدیـت و دشمنى بین این دو حزب از آغاز فتح تهـران بروز کرد و
کار به کشت و کشتـار هم رسید، بالاخره سید عبداللـه بهبهانى را کشتند و گفته شد که مجاهدین دمـوکرات او را کشتند.»
احـزاب سیاسـى بـایـد در جـهـت مـشـارکت هـاى سیاسى مسالمت آمیز تلاش نموده و مبارزه سیاسى را از حالت قـهـرآمیـز خارج سـازند .در حالى کـه رویـاروى یکدیگر مى ایستادند و همدیگـر را به باد فحش و ناسـزا مى گـرفتنـد .احـزاب سیاسى بـه جاى مـبـارزه سیاسـى صحیح به برخوردهاى حذفى و خشـونت بار با یکدیگر مى پرداختند .احزاب سیاسى تحت تأثیر عوامل مختل به جاى طرح تقاضاهاى خود، دسته دیگر و حزب دیگر را محکوم و تکفیر نموده و قادر به تحمل یکدیگر نبودند .نمونه عینى چنین رفتارى را مى توان به هنگام بحث روى اعتبـارنامه هاى آقاى شیبانـى از اعـضـاى حـزب تجـدد مشاهده کـرد، به دنبال این امر یکى از اعـضـاى حـزب تجدد سیلى به صـورت مدرس زد که عمامه اش افتـاد .بهـار در این خصوص مى نویسد ::» ایـن حـرکت زشـت بود، اکثریت نباید جلو نطق اقلیت را بگیرند .دیگر اینکه ناطق اقلیت را بزنند چه اقلیت متکى به احساسات و عواط تند است، اما اکثریت متکى به فکر و تعقـل و استدلال و بردبارى است «، روزنامه بهار در شماره 21 خود در صفحـه 351 در این مـورد چنیـن نـوشت:«ما منتظریم ریاست محترم مجلس تحقیقات کامل نموده، تشخیص بدهند که منبع این سیاهـکـارى ها کجاست؟ آیا اقلیت را باید از طریق فحش، بنده و مطیع ساخت؟ آیا قوه اکثریت که امروز در تمام عـالـم اولین قـوه است باید در ایران به وسیله هتاکى و فحاشى و تهدید و افتراء ابراز شود .
بهار پس از بیان وقایع مجلس چهـارم و چگونگى شکل گیرى احزاب در این دوره مى نویسد ::» در این جا باید اقـرار کرد که فاصله بین یک نهـضـت مـرتجعانـه و اصلاح طلبى بسیار قلیل مى نمـود و استعداد قسمتى از افراد اکثریت براى قبول حیله » فاناتیزم «و استعمال این سلاح قدیـمـى بـرضد حری خـیـلـى شـدت داشـت و سهل ترین وسیله براى خرد کردن حری بود .اما مرحوم مـدرس اعلى اللـه مـقـامـه کـه جـزء سـردستگـان حـزب اصلاح طلب قرار داشت اهل این حرف ها نبود و وسعت مشرب او در سیاست او را از طبقه فاناتیک به طور کلى جدا ساخته بود»،
حرکت هاى انفعالى یکى از آفت‌هاى گروه‌ها و احزاب سیاسى است .احزاب سیاسى دوره مشروطه از این ویژگى برخوردار بودند .به طور مثال حزب اعتدالیون براساس یک حرکت انفعالى و در واکنش به تشکیل حزب عامیون و عقاید آنها شکل گرفت .در خصوص حزب عامیون نیز این که با آغاز مشـروطیت در ایران دسته کـوچکى به نام اجتـماعیون عامیون به رهبرى حیدرخان عمو اغلى عضو حزب سوسیال دموکرات روسیه در ایران به وجود آمد.
ایدئـولوژى و مرام نامه این حـزب بر اساس حـزب همت که شعبه مسلمان هـاى حـزب سوسیال دموکرات بود، تدوین و سعى شده بود این مرام نامه با وضع ایران تطبیق شود .ولى چهارچوب آن عملاً دست نخورده باقى ماند .در واقع اکثر مرام نامه و نظام نامه‌هاى احزاب این دوره ترجمه است ، گاهى هم به علت عدم معادل سازى مناسب عبارات نارساست .عبارت هایى همچون وزارت ارتزاق از این دسته هستند .
جانبـدارى برخى از احزاب از قدرت هاى خـارجى نیز این توهم را در اذهان به وجود مى آورد که آنها از خارج از کشور برنامه مى گیرند .در یک چنین فضایى، تئورى توطئه به آسانى رشد مى کـرد، براساس نگرش توطیه‌اى هیچ رویدادى در صحنه بین المللى غیر مترقبه و تصادفى نیست و بیگانگان تعزیه گردان حوادث سیاسى هستند . در چنین فضایى بـه سختى مى توان از تساهل حرفى بـه میـان آورد و تفـاوت ها، اکثـراً سطحى و غـیـرمنصفـانـه مـى شـود .بهار در کـتـاب خـود مى نـویـسـد: «جـرایـد دموکرات از انقلاب لنین بسیار تمجیـد و بـه دوستى آن دولت امیـدوار بـودند .مأموریـن دولت انگلـیـس روى خوش به ما نشان دادند، مخالفیـن هـم از بـس مـا را به هوادارى انگلیس منـسـوب ساخته و از ایـن راه خواستـه بودند ما را منفور سازند، وسیله اى به دست داده بودند که بـا دولت انگلیس کنار آیـیـم و کـشـور خـود را از شر دولت هاى بى عرضه و عوام فریب نجات بخشیم .ولى چه مى توان کرد با ملتى که به منفى بافى بیشتر راغب است تا به کار کـردن و تصمیم گـرفتن و مـردانه با یک عقیـده
روشن پیش رفتـن «یکى از ویژگى هاى اساسى احـزاب سیاسى به عنوان یکى از ارکان جامعه مدنى، ایجاد پل ارتباطى بین توده ها و حکومت مى باشد .در واقع احزاب باید زمینه لازم را براى مشارکت توده‌ها در امر حکومت فـراهم سـازند .ولى یـکـى از بـزرگ ترین ضـعـف‌هـاى احــزاب ســیــاســى در ایـــران عــدم ارتــبــاط آنــان بــا انتخاب کنندگان و مردم از یک طرف، و دولت از طرف دیگر بود، حتى حزب دموکرات که مدعى عضویت افراد زیادى بود نتوانست ارتباط لازم را با طبقات حامى خود
برقرار نماید .در ارتباط با دولت نیز شاه کما کان دولت را انتـخـاب مـى کـرد و دولـت از مـجـلـس رأى اعـتـمـاد مى گـرفـت و وزراء به پشتیـبـانـى احـزاب نیاز چنـدانـى نداشتند .پس مشخص است که عـدم رضایت ضوابط دموکـراتیک از طرف گـروه ها و احزابى که خـود از قبـل دموکراسى پدیدار شـده بـودند، وسیله اى بـراى ناکامى مشـروطه و مشـروطه خـواهى و فرو غلتیـدن حـکـومت مشروطه به دامان استبداد رضاخانى و رضاشاهى شد .
تجـار در اوایل قـرن سیـزدهم تحت تأثـیـر عـوامـل داخلى و خارجى تحـرک جدیدى پیدا کـردند و از شیوه سنتى به شیـوه جدید تغییر مسیر دادند .آنها در مـرحله نخست به تجـارت کالا به ویژه در عرصه خارجـى رونق بخشیـدنـد و سـپـس توانستـنـد در عـرصه صنعتـى نـیـز سرمایـه گـذارى کنند، بدیـن تـرتیب تجـار بـه طـور روز افزونى در حیات اجتمـاعـى و اقتصـادى ایـران اهمیـت بیشترى مى یافتند .با وجود این ساخت نظام سیاسى به گونه‌اى بود که موانع جـدى در راه پیشرفت تجار ایرانى قرار داده بودند .بنابراین آنها تلاش مى کردند که ابتدا با تشکیل مجـلـس وکلاى تجار مانـع تـجـاوز روز افزون نیروهاى مستبد داخلى و تهدید ملاکان و اعیان شوند . اما در نهایت این اقدام آنها با موفقیت همـراه نشد، زیرا با دخالت‌هاى دولت و دسیسه هاى اعیان و ملاکان این مجلس نتوانست تقاضاى تجار را بر آورده سازد .تجار که تمامى مصایب خود را از حکومت خودکامه و استبداد و استعمار مى دانستند با همـکـارى علما و روشنفکـران نظام قدیم را برچیدند .آنها مشروطه را برقرار کردند، ولى به علت ضع تجار، مشروطه گران زیاد موفق نبودند.
تجار در این دوره در مقایسه با دوره هاى قبلى شاهد موفقیت‌هاى زیادى در عرصه داخلى و خارجى بودند، اما بـا وجود این، نتـوانستند در مقایسه با تـجـار غـربـى مـوفقیت چـنـدانـى بـه دسـت آورند .سلطـه حـکـومـت خودکامه بـر بـازاریان و اعمال فشار بـر آنـان و امـوال و دارایشان مانند مصادره000 800 تومان از حاج محمد محسن امین الضرب و یا اخاذى‌هاى دیگر از تجار باعث مى شد که آنها دلگرمى زیادى به کار خود نداشته باشند . از طرف دیگر اموال تجار توسط سارقان در بین راه نیز به سرقت مى رفت زیرا راه هاى تجارى بسیار نا امن بودند. تأسیس بانک شاهنشاهـى و بانک استقراضى روس نیز به ضرر تجار ایـرانى بود .بانک شاهنشاهى گذشـتـه از نشر اسکناس و تسلط بـر بـازار پولى کشور در تجـارت خارجى نیز نقش عمده اى داشت و پس از چندى بر بازار مبادلـه ارزهاى خـارجى تسلط کامل پـیـدا کـرد و عمـلاً صرافان ایـرانـى را از میـدان رقابت خـارج نمـود .بانـک استقراض روس نیز با عملکرد حمایتى از تجار خود زمینه گسترش نفوذ تجار روس را در ایران مهیا کرد .همچنین سیاست نابرابر گمرکى شرایط ناگوار را براى تجار ایرانى در برابر تجار بیگانه ایجاد کرده بود .گرچه تجار ایـرانى از اواخر قرن 13 و اوایل قرن 14 به کارهاى نوینى چون کارخانه سازى و روى آوردند.
ولى در این زمینه موفق نشدند .به دلایل مختلـف از جمله مسایل سیاسى و رفتار نابخرادانه حاکمان ایران و عدم احترام به مالکیت خصوصى افراد سرمایه گذارى بلندمدت از طرف تجار ایران صورت نگرفت. کماکان کالاهاى صنعتـى ایرانیان در مقایسه با کالاهاى مشابـه خارجى توان رقابت نداشت .
با کاهش قیمت مـواد خام، تجار ایرانى سسـت و ضعی شدند، هرچند ضع آنها به حدى نبود که آنها
را از حرکت بازدارد، بلکه آنها در قیام هایى چون رژى و مشروطه نقش داشتند .ضع طبقه تجار باعث شد تا بعد از انقلاب مشروطه براى آنها محدودیت هایى فراهم آید و تداوم این ضع ها یکى از علل شکست مشروطه بود .گرچه انقلاب مشروطه تا حـدودى عرصه سیاسى را تغییر داد اما این پـیـروزى در عـرصه اقتصادى بسیـار کـم رنـگ بـود .تـجـار پـس از انـقـلاب تــوانـسـتـنـد بـه موفقیت‌هایى در مجلس دست یابـنـد، کـه اخـراج نـوز بلژیکى ، مخالفت با گرفتن وام از کشورهاى استعمارگر و تلاش و بیان ضـررهاى آن در مجلس تـوسط یکـى از تجار معـروف به نام معین التجار، کنتـرل نفوذ و سلطـه سرمایه گذارى در ایران از این جمله بود .آنها در تدوین متمم قانون اساسى هم سعى کردند با تثبیت امر مالکیت روند گسترش تجارت را تسهیل نمایند .البته ناکامى هایى نیز داشتند که نـاتـوانى در تعسیس بانک ملى، سـخـت شدن شرایط مبادله کالا در بازار به دلیل اوضاع نابسامان داخلى از جمله آنها بود .
پس از به توپ بستن مجلس اول توسط محمدعلـى شاه، راه ها نیز ناامن شد، و این بر امور تجارى اثر منفى بر جاى گذاشت .وضعـیت نابسامان تجارت داخلى بر تجارت خارجى نیز تأثیر گذاشت. این وضعیت براى تجار در دوره دوم مجلس نیز ادامه داشت .هرچند تجار در این دوره توانـستند قـوانینى را در جـهت تثبـیت موقـعیت خود تصویـب کنند امـا در مواردى نتوانـستند بـه موفقیت نـایل شوند .تداوم وضع نابسامان اجتماعى باعث شد که تجار نتوانند روند رو به زوال قبل از مشروطه را متوق نمایند.
بنابراین، در عرصه تجارت خارجى عدم تعادل و تنـاسب صادرات و واردات تـداوم یافـت و حتى بـدتر شد. کسرى تراز پرداخـتى در این دوره به اوج خودش رسید .در کنار این امـر همزمان با انقلاب مشروطه و دهه پـس از آن نیز سرمـایه دارن خارجى بـیش از پیـش متوجه ایران شدند و به سرمایه گذارى هاى بزرگى دست زدند .وضعیت پیشیـن تجار پس از انقلاب نیز تکرار شد، یعنى دوباره گرایش به تولید مواد خام و عرضه به بـازارهـاى جــهـانـى .از طـرف دیـگــر بـحـران مـالـى گریبان گیر دولت هاى مشروطه خواه بود، دولت‌ها از برقرارى آرامش نیز ناتوان بودند .همه اینها دلایلى بود که تـاجر ایـرانى عـلاقه اى به سـرمایـه گذارى صنـعتـى نداشت.
تـجـار در مـجـلــس اول تـا حــدودى تـوانـسـتـنــد خواسته‌هاى خـود را برآورده سازند، اما در مجلـس دوم نقش کمـتـرى ایفـا نمـودند .تجار کـه قـبـلاً حمایـت و همراهى اصنـاف را داشتند، در این دوره به علت تغییـر قانون انتخابات، از حمایت اصناف محروم شده و در عـوض عده اى از زمـیـن داران جایگزیـن آنـهـا شـدنـد .ساختار نظام ایران ارباب رعیتى بود و مسلماً زمین داران علاقه‌اى به تغییر این نظام نداشتند .از طرف دیگر وضع نابسامان و آشفته کشور نیز مزیـد بـر عـلـت شده بود و جلو هر گـونه اصلاحـات را مى گـرفت، چـراکه از یـک طرف دولت با بحران مالى رو به رو بود و از طرف دیگر نیروهاى بیگانه بـه نـاآرامى دامن مـى زدند .تمام تـلاش مجلس و احزاب آن بود که براى رفع بحران، بحرانى که خارج از تحمل تجـار بـود، بکـوشند .صن تجـار بـه دلایل مختل در قبل و بعد از انقلاب به عنوان یکى از عناصـر اصـلـى طـبـقـه متـوسـط زمینـه هـاى شـکـسـت اصلاحات سیاسى بعد از انـقـلاب مـشـروطـه را فراهـم ساخت.