نقش غربی‌ها در تولید و ترانزیت مواد مخدر

* سردار، در ابتدا لطفا کمی درباره سابقه مواد مخدر در کشورمان توضیح دهید.
** بهتر است به جای مواد مخدر از اصطلاح مواد اعتیادآور استفاده کنیم. الآن در سطح دنیا، براساس آن چیزی که دفتر مبارزه با مواد مخدر سازمان ملل اعلام کرده،نزدیک به 250 میلیون نفر معتاد در سطح دنیا وجود دارد. از این تعداد غالب آنها، یعنی حدود 150 تا 180 میلیون نفرشان به مواد اعتیادآور توهم زا، که سرگروهشان حشیش و مشتقاتش است و بعضی مواد صنعتی مثل LSD هم در این گروه قرار می گیرند، اعتیاد دارند.
بعد از مواد توهم زا، مواد صنعتی گروه آنفتامین هاست که بیشترین حجم مصرف را به خودش اختصاص داده است. بعد از اینها، مواد انرژی زاست که کوکائین سرگروه این دسته است.
بعد از همه اینها، گروه مخدرها قرار دارند که بیشتر در منطقه خاورمیانه استفاده می شوند و مهمترین کانون تولیدش در همسایگی ما قرار دارد.
مواد اعتیادآور در تاریخ، سابقه طولانی دارند. بشر از اینها برای طبابت استفاده می کرده، برای مثال چینی ها در برخی اعمال جراحی شان از این مواد استفاده می کردند. در خود ایران این مواد به عنوان داروهای شفابخش شناخته می شدند و در لشکرکشی که نادر به هندوستان داشت یک کشتی تریاک به عنوان هدیه دریافت کرد و با خود به ایران آورد.
در برخی از جنگ ها هم از این مواد استفاده شده است. اعراب در زمان حمله به ایران حشیش مصرف می کردند. سربازان مغول در جنگ از تریاک استفاده می کردند و در جنگ اول و دوم جهانی آمریکاییان و اروپاییان مشتقات صنعتی این مواد اعتیادآور را تولید کرده و مصرف می کردند.
پس مورد مصرف اولیه این مواد، در پزشکی بوده است. دومین استفاده این مواد در جنگ ها بوده که متاسفانه در قرن بیستم به صورت ابزاری از آن استفاده شد، برای مثال مواد اعتیادآور صنعتی مثل آنفتامین ها که کار تحقیقاتی آنها در سال 1912 و قبل از جنگ اول شروع شد و یا در 1940 که LSD کشف شد در واقع دنبال ابزاری می گشتند که برای سربازان درگیر در جنگ موثر باشد. این سابقه ای بسیار مختصر از مواد اعتیارآور بود.
و اما در ایران، ما در کشور خودمان، از دوره صفوی با این مشکل به صورت جدی درگیر شدیم. در آن زمان انگلیسی ها یک کشتی تریاک به عنوان هدیه به دربار صفوی دادند و از آن زمان گسترش مصرف این مواد را در دربار و اطرفیان شاه شاهد بودیم. در دوره قاجار این مسئله تبدیل به تجارت شد. البته این کار ادامه نقشه انگلیسی ها بود که از دوره صفویه شروع شده بود و در دوره قاجار حالت تکمیلی به خود گرفت. به نحوی که از 21 ایالات آن روز، 18 ایالت اقدام به کشت تریاک کردند و قحط سالی وسیعی ایران را در آن سال فراگرفت و تعداد زیادی از مردم مردند.
بعد از آن در دوره پهلوی، گسترش مصرف مشتقات صنعتی را داشتیم. مردم از تریاک کشی به سمت مصرف مشتقات صنعتی مثل هروئین و مرفین روی آوردند. اولین آزمایشگاه های تولید این مواد هم در سال 1338 توسط تحصیلکرده های ایرانی در آلمان به کشور آورده شد و در آنجا به تولید مشتقات تریاک مبادرت شد و به صورت طبیعی گسترش شدیدی هم در همان زمان پیدا کرد. آمار و ارقام گویای این است که بیشتر از 300 هزار نفر ازجمعیت بالای شصت سال ایران در بین سال های 1340 تا 1350 به صورت رسمی از طرف وزارت بهداری آن زمان سهمیه تریاک دریافت می کردند. این براساس اسنادی است که از وزارت بهداری و ساواک باقی مانده است. وقتی بیشتر از 300هزار نفر از جمعیت بالای 60 سال معتاد باشند، می توان حدس زد که چقدر از جمعیت آن زمان ایران درگیر اعتیاد بوده اند.
این روند تا اوایل انقلاب ادامه داشت. در سال 1358 حضرت امام(ره) فرمودند: که این بلایی خانمان سوز و توطئه اجانب است به همین لحاظ در اول انقلاب مزارعی که در داخل کشور به کشت تریاک اختصاص داشت، بیشتر آن توسط خود مردم و بخشی توسط دولت منهدم شد.
بعد از آن با دخالت بیگانگان این توطئه به روند خود ادامه داد و از همان سال 1358، درگیری با قاچاقچیان بین المللی مواد مخدر شروع شد و شهدایی هم نظام در همین راه تقدیم کرد. در همان ایام، قانون مبارزه با مواد مخدر به تصویب شورای انقلاب رسید و حرکت مبارزه شکل جدی و قانونمندی به خود گرفت و ارگان هایی مسئول این کار شدند. اقداماتی هم در مرزها صورت گرفت. سال 1367 قانون مبارزه با مواد مخدر مورد بازنگری قرار گرفت. در بازنگری به این نتیجه رسیدند که مقابله با ورود و عرضه کافی نیست و به دلیل سابقه طولانی که این مواد در کشور ما داشت، بایستی همه سازمان هایی که می توانند در این بخش نقش داشته باشند، به خصوص ارگان های فرهنگی در این مبارزه شرکت داشته باشند.
به همین منظور ستادی تحت عنوان «ستاد مبارزه با مواد مخدر» به ریاست، رئیس جمهور تشکیل شد و بسیاری از ارگان ها و وزارتخانه ها هم در این امر به صورت مستقیم درگیر شدند تا بتوانند مبارزه را در جهات مختلف ادامه دهند.
* وضعیت فعلی قاچاق این مواد به ایران چگونه است؟
** همان طور که اشاره کردم، مواد اعتیادآور چهار گروه اصلی هستند: توهم زاها، محرک ها، انرژی زاها و مخدرها.
دو گروه محرک ها و مواد صنعتی، کانون تولیدشان از کشور ما دور است و ضمنا فرهنگ مصرفش هم هنوز در کشور ما جاری نیست اگرچه در سال های اخیر ما با مشکل گرایش های جدید مواجه شدیم و برخورد هم داشتیم. مشکل بزرگ ما هنوز مخدرها یعنی تریاک و مشتقاتش است که با توجه به سابقه دیرینه ای که در کشور ما داشته است، رواج بیشتری دارد.
مشکل بعدی ما هم این است که متاسفانه کماکان کانون تولید در همسایگی ما قرار دارد. تا زمانی که کانون تولید هست ما نمی توانیم اظهارنظر کنیم که وضع ما به چه شکل خواهد شد.
از زمانی که کشورهای غربی به افغانستان آمده اند هر سال بر گسترش کشت افزوده اند و طبیعتا گسترش کشت، افزایش تولید و سرریز اضافه آن به ایران را به دنبال خواهد داشت.
تلاش ما بر این است که ما تا آنجا که می توانیم امر مبارزه را در خود محل تولید و حداکثر در حاشیه مرزها انجام دهیم و مسئله را همان جا کنترل کنیم.
* قاچاقچیان مواد اعتیادآور به ایران، آیا به صورت مجزا این کار را انجام می‌دهند یا مسئله بین‌المللی است و به صورت شبکه‌های جهانی و با پشتیبانی خارجی‌ها صورت می‌گیرد؟
** انواع مواد اعتیادآور و گسترش آن در دنیا، از ابتدای قرن 20 به بعد شکل شبکه ای و ساختار خاص جرایم زیرزمینی را به خود گرفته است. نمی شود با قاطعیت گفت که همه قاچاقچیان از یک شبکه سازمان یافته و پنهان استفاده می کنند و نمی شود هم گفت که این شبکه ها وجود ندارد.
در حجم کلان، قطعا شبکه های بین المللی و سازمان یافته در حال فعالیت هستند. براساس گزارش سازمان جهانی، حدود 12درصد هروئین آمریکا را افغانستان تامین می کند. مسیری به این اندازه نمی تواند کار افراد و آن هم به صورت انفرادی بوده باشد و حتما شبکه و باندهای مافیایی سازمان یافته در آن نقش دارند.
کشور ما هم درگیر این موضوع است. هم خودکشور با آن سابقه ای که ذکر شد درگیر مسئله اعتیاد است و هم اینکه نزدیک ترین و ارزان ترین راه ترانزیت این مواد به اروپا، ایران است. علی رغم ضربات بزرگی که به قاچاقچیان عمده در طول سالیان اخیر وارد شده کماکان عبور از این راه ارزش ریسک را دارد.
* در این میان، ما چه میزان نیرو و امکانات در راه مبارزه با مواد مخدر صرف کرده‌ایم و چه تعداد شهید تقدیم کرده‌ایم؟
** از ابتدای انقلاب تاکنون هزینه و انرژی زیادی صرف مبارزه با این مواد شده است. مبارزه با این مواد بخش اعظمی از نیروی انتظامی و حتی سپاه، ارتش و وزارت اطلاعات را درگیر کرده است و هزینه گزافی برای ما به دنبال داشته است.
هزینه مواد مخدر در کشور هر سال چیزی حدود 5/1 برابر مالیات دریافتی و 5/1 برابر ارزش سهام معامله شده در بورس است.
اقداماتی که ما در حال انجام آن هستیم این است که تمام تلاشمان را برای کنترل مرزهای شرقی مان به کار گرفته ایم و کارهایی اعم از ایجاد پاسگاه های مرزی، تلاش برای اشرافیت بر کنترل نوار مرزی، احداث جاده های مرزی، استقرار واحدهای رزمی برای کنترل کاروان های مسلح صورت گرفته است.
همچنین در این راه حدود 3500 شهید تقدیم انقلاب شده است. به هر حال با توجه به میزان وسیع عرضه و عدم حمایت کشورهای دیگر، جمهوری اسلامی به تنهایی هزینه بسیار گزافی را در این راه پرداخت نموده و همچنان می‌پردازد.
* چه سازمان‌ها و ارگان‌هایی در این مبارزه شرکت دارند و مسئول اصلی در این مبارزه کیست؟ آیا طرح مدونی برای همکاری در راه مبارزه وجود دارد؟
** بعد از تصویب قانون مبارزه با مواد مخدر و اصلاح آن در واقع سازمان های اصلی مرتبط با این موضوع در کشور درگیر این مسئله هستند. اعضای ستاد مبارزه با مواد مخدر عبارتند از: ریاست محترم جمهور، وزارت کشور، وزارت آموزش و پرورش، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، صداوسیما، وزارت ارشاد، سپاه پاسداران، نیروی انتظامی و دیگر ارگان های مهم فرهنگی و اجرایی.
همه این نهادها، هر کدام در این مبارزه سهمی را بر دوش دارند و انجام می دهند.
ماموریت اصلی در راه مبارزه برعهده ستاد گذاشته شده است و مسئول آن هم رئیس جمهور است و طبیعتا دبیرخانه ستاد و دبیر کل آن که توسط رئیس جمهور انتخاب می شود کار را پیگیری می کنند.
اما باید توجه داشت که در این بخش هم قوه مقننه در بخش اعتبارات و قانون مند کردن امور و هم قوه قضاییه به صورت عملی درگیر این مبارزه هستند.
* سازمان‌های بین‌المللی متعددی در این زمینه وجود دارند. با توجه به هزینه گزافی که ایران در راه مبارزه با مواد مخدر می‌پردازد، آیا این سازمان‌ها کمکی به ایران می‌کنند و اصولا چه کمک‌هایی می‌توانند انجام دهند؟
** در بخشی از این کار بالاخره یک سری هماهنگی هایی در حال انجام است و کشور ما هم از بخشی از آنها بهره می گیرد اما در مورد اینکه این اقدامات چقدر موثر است. باید گفت که اقدام جدی در این راه صورت نمی گیرد و اقداماتی هم که انجام می گیرد خیلی قابل ذکر نیست. اقدام اصلی را در این راه نظام جمهوری اسلامی ایران با توانمندی خود مدیریت می کند و انجام می دهد.
اما در مورد کمک هایی که می توانند انجام دهند، اینها در بسیاری از بخش ها می توانند نقش داشته باشند. اصلی‌ترین کاری که می توانند انجام دهند این است که در بخش جلوگیری از کشت موثر باشند.
در بحث پیش ساخت ها و تبدیل مواد اولیه به مشتقاتش اصولا تولیدش مربوط به کشورهای صنعتی است که یا از اروپا می آید و یا از چین و در هر صورت کشورهای صنعتی در این بخش نقش دارند که اگر این را هم کنترل کنند قدم بزرگی در این راه برداشته اند. در بحث دادن اطلاعات توسط سازمان های درگیر در این بخش از عملکرد قاچاقچیان، این امر می تواند بسیار موثر باشد. اما متاسفانه اطلاعات موثری که ما براساس آنها بتوانیم در داخل کشور با قاچاقچیان برخورد کنیم به ما نمی دهند و کارهای صورت گرفته توسط ما صرفا براساس تلاش یگان های دست اندرکار در این بخش است.
در مورد بخش آخر سوال شما هم باید گفت سازمان اصلی بین المللی در این بخش «دفتر مبارزه با مواد مخدر سازمان ملل» (UNODC) می باشد.
* آیا در بخش فرهنگ‌سازی در مقابله با قاچاق مواد مخدر کاری صورت می‌گیرد و مسئولیت آن در ستاد بر عهده کیست؟
** در بخش فرهنگ‌سازی کارهای مختلفی صورت گرفته است. همین الآن هم صداوسیما، وزارت ارشاد، وزارت های آموزش و پرورش، آموزش عالی و بهداشت و درمان کارهای مختلفی را انجام می دهند که توسط ستاد پیگیری می شود. اما به هر حال این کارها در حد مطلوب نیست ولی اقداماتی در حال انجام است.
آیا کشورهای غربی در گفته خود در مبارزه با مواد مخدر جدی هستند؟ به خصوص که بعد از اشغال افغانستان اعلام کردند که می خواهند تولید مواد مخدر را در آنجا متوقف کنند.
جدی بودن آنها و صدق گفته هایشان را بهتر از هر چیز عملکردشان نشان می دهد. در افغانستان، کشور انگلیس مسئول مبارزه با مواد مخدر شده است. از زمان حضور کشورهای غربی در افغانستان، کشت تریاک دو برابر افزایش یافته به طوری که زمین های تحت کشت از حدود 85 هزار هکتار زیر کشت در اواخر حکومت طالبان به 140 هزار هکتار طبق آمار رسمی افزایش پیدا کرده که اگر ما آمار غیررسمی را درنظر بگیریم به حدود دو برابر می رسیم.
از همین افزایش کشت مشخص است که چقدر جدی هستند. اینها در این بخش با این موضوع بازی می کنند!
اخیرا اعلام کرده اند به جای مبارزه می خواهند محصول به عمل آمده را خریداری کرده و این گونه جلوی پخش آن را بگیرند. این یک سیاست استعماری است که براساس نگاه به سود حاصله از تریاک شکل گرفته است.
همین عدم جدیت آنها و حتی می توان گفت صحبت های پشت پرده و چراغ سبزی که داده اند باعث گسترش بسیار زیاد کشت خشخاش در افغانستان شده است.
* وضعیت ایران از نظر وجود معتادین چگونه است و ما چه میزان معتاد داریم؟
** این سوال، سوالی جنجال برانگیز است. ولی بگذارید قبل از پاسخ اشاره کنم که اگر جمهوری اسلامی ایران توانسته باشد که تعداد معتادین را در همان سطحی که اول انقلاب بوده نگه دارد، با توجه به اینکه جمعیت ما به بیش از دو برابر افزایش پیدا کرده است، به نظر من کار سنگین و قابل قبولی را ارائه داده است. هر چند که یک نفر معتاد هم برای کشور ما خسارت می باشد.
وقتی نقشه های مربوط به گسترش مواد اعتیادآور را بررسی می کنیم، در همه دنیا مصرف این مواد گسترش بسیار زیادی داشته است که این شامل انواع مواد و نه فقط مخدرها می باشد. سرشاخه های این مطلب به کشور ما هم وارد شده و بعضی مواد مثل مصرف قرص ها را ما هم شاهد هستیم.
اما در کل می شود گفت که خون شهدا و تلاش همه نیروهای جان برکف این هدیه را برای کشور ما داشته که حجم اعتیاد در کشور ما همان حدودی باشد که اول انقلاب وزارت بهداشت آن زمان اعلام کرد یا کمی افزایش یافته باشد.
* با همه اینها چقدر معتاد داریم؟
** نگاه کنید، بعضی از جرایم، جرایم زیرزمینی و پنهان است و نمی شود به دقت گفت این تعداد معتاد داریم ولی پیش بینی خود ما این است که در بیشینه ترین حالت حدود یک میلیون و هشتصد تا دو میلیون نفر همه کسانی باشند که از مواد اعتیادآور استفاده کرده یا می کنند.
در این زمینه متاسفانه پیش فرض های نادرستی وجود دارد که معتادین خیلی بیشتر از این هستند ولی ما مطمئن هستیم که تعداد آنها حتی از این آمار رسمی هم کمتر است
* خبرهایی درباره برخی نهادهای دولتی در بحث قاچاق مواد مخدر وجود دارد. شما در این زمینه چه نظری دارید؟
** اگر منظور شما این است که ممکن است من باب مثال کارمند یک اداره ای دست به حمل مواد مخدر بزند، خوب این اتفاق در همه کشور می افتد. بخشی از اینهایی که معتادند ممکن است کارمند باشند، ممکن است شغل آزاد داشته باشند، جوان یا پیر باشند. اما اینکه سازمان و ارگانی به صورت سازمان یافته دست به این کار زده باشد، به لطف خداوند از اول انقلاب تا الآن چنین سابقه ای در کشور ما به ثبت نرسیده است.
در فتاوای رهبر معظم انقلاب هم ما شاهد این مطلب هستیم که نه تنها بحث قاچاق برای خود کشورهای مسلمان امری حرام دانسته شده بلکه برای کشورهای غربی که حتی رابطه خوبی هم با ما ندارند جلوگیری از قاچاق مواد مخدر یک امر خوبی است که ما بایستی انجام دهیم.
* به عنوان آخرین سوال، برنامه‌های آتی شما در مرکز مقابله با مواد مخدر ناجا برای مقابله با قاچاق مواد افیونی چیست؟
** اولین برنامه ما مقابله با ورود این گونه مواد به داخل کشور است که ما تا آن جایی که می توانیم از ورود مواد به داخل کشور جلوگیری کنیم. در مرحله بعدی آنچه از سرریز این مواد به داخل کشور می آید، امید است که با کمک مردم و با تلاش های خاص پلیسی که صورت می گیرد بتوان آن را جمع آوری کرد.
در پایان لازم می دانم از شما به سبب وقتی که در اختیار ما و خوانندگانمان قرار دادید و مطالب مفیدی که بیان کردید تشکر کنم.