امر مهم مصلحت

مهدى سعیدى
مجمع تشخیص مصلحت نظام در سخترین دوران انقلاب اسلامی در اواخر سال 66 که سرنوشت جنگ تحمیلی با توجه به حضور نظامی امریکا در خلیج فارس و درگیری با رزمندگان اسلام و شرایط سخت اقتصادی کشور به روزهای حیاتی نزدیک می شد، تأسیس گردید. در این دوران برخی اختلافات پیش آمده بین مجلس و شورای نگهبان که کار را به نوعی بن بست کشانده بود و وجود موانع قانونی در این میان موجب گردیده بود که کشور در وضعیتی سخت قرار بگیرد. اینجا بود که توجه حضرت امام(ره) به مفهوم »مصلحت» به عنوان یکی از ارکان اداره نظام اسلامی، ایده شکل گیری مجموعه ای با نام مجمع تشخیص مصلحت نظام را فراهم آورد.
حضرت امام (ره) در تاریخ 17 بهمن 1366 هجری شمسی با صدور فرمانی، مجمع تشخیص مصلحت نظام را برای رسیدگی به این قبیل امور تاسیس فرمودند. در بخشی از این فرمان تاریخی آمده است:
«حضرات آقایان توجه داشته باشند که مصلحت نظام از امور مهمه ای است که گاهی غفلت از آن موجب شکست اسلام عزیز می گردد. امروز جهان اسلام، نظام جمهوری اسلامی ایران را تابلوی تمام نمای حل معضلات خویش می دانند، مصلحت نظام و مردم از امور مهمه ای است که مقاومت در مقابل آن ممکن است اسلام پابرهنگان زمین را در زمانهایی دور و نزدیک زیر سوال برد و اسلام امریکایی مستکبرین و متکبرین را با پشتوانه میلیاردها دلار توسط ایادی داخل و خارج آنان پیروز گرداند»
حضرت آیت الله خامنه ای با اشاره به فلسفه شکل گیری مجمع تشخیص مصلحت نظام به عنوان نمادی از حاکمیت مردم در نظام اسلامی چنین اشاره می کنند:
«امام، مجمع تشخیص مصلحت را درست کرد؛ یعنی آراء مردم که مظهرش مجلس شورای اسلامی است، و حدود اسلامی که مظهرش شورای نگهبان است، اگر بین آنها اختلافی پیدا شد، مجمع تشخیص مصلحت تصمیم می گیرد. آنجایی که مصلحت کشور اقتضا کند، آن را بر این مقدم می دارد.» (14/3/78)
اعضای دوره نخست شکل گیری مجمع در سالهای 1366 تا 1368 ادامه داشت عبارت بودند از:
الف : فقهای شورای نگهبان
ب: آقایان؛ آیت الله خامنه ای (رئیس جمهور وقت ) - هاشمی رفسنجانی (رئیس مجلس وقت ) - موسوی اردبیلی (رئیس شورای عالی قضائی ) - توسلی - موسوی خوئینی ها - میر حسین موسوی (نخست وزیر وقت)
ج: مرحوم حجت الاسلام سید احمد خمینی (فرزند حضرت امام)برای ارائه گزارش جلسات به حضرت امام
حضرت امام(ره) با پایان یافتن شرایط بحرانی جنگ تحمیلی در پیامی که به اعضای مجمع تشخیص مصلحت ارسال داشتند، به این مطلب اشاره می کنند که «تصمیمات مأخوذه مناسب با وضعیت جنگ بوده و از این به بعد مطابق روال عادی، قانونگذاری صورت گیرد»(8/10/67)
و در جایی دیگر و در پاسخ به استفسار جمعی از نمایندگان مجلس در خصوص کیفیت کار و محدوده اختیارات مجمع تشخیص مصلحت نظام چنین می فرمایند که: «انشاءالله تصمیم دارم در تمام زمینه ها وضع به صورتی درآید که همه، طبق قانون اساسی حرکت کنیم. آنچه در این سالها انجام گرفته است در ارتباط با جنگ بوده است. مصلحت نظام و اسلام اقتضا می کرد تا گره های کور قانونی سریعاً به نفع مردم و اسلام باز گردد».(7/9/67)
هنگامیکه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در سال 1368 مورد بازنگری قرار گرفت، پس از بحث های مشروح درباره جایگاه مجمع تشخیص مصلحت، وظایف یازده گانه ای مستند به اصول 112، 111، 110 و 177 برعهده این مجمع قرار گرفت، تا بعنوان حلقه تکمیلی در حاکمیت نظام جمهوری اسلامی و در شرایط مختلف ایفای نقش نماید.