شورای حکام در مسیر عقلانیت یا تابع قدرتها

سیامک باقرى
نشست فصلی شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی درهفته اخیر برگزار شد. موضوع فعالیت های هسته ای ایران یکی از مهمترین مباحث این نشست بود. شرایط و مباحث این نشست نسبت به گذشته تفاوت قابل توجهی داشت لذا از تحلیل ومحتوای این اجلاس (ژوئن شورای حکام) می توان افق و چشم انداز مسئله هسته ای ایران را ملاحظه کرد.
1- آمریکا و رسانه های غربی و برخی از کشورهای اروپایی همواره پیش از شروع نشست شورای حکام سعی می کردند با طرح یکسری مسائل اغراق آمیز درخصوص مسئله هسته ای ایران فضای تیره وتاری را درخصوص فعالیت هسته ای ایران برای اعضای شورای حکام بوجود آورند. دراین راستا تمرکز رسانه ها وکشورهای موصوف عمدتاً بر انحراف فعالیت های هسته ای ایران بود. اما در آستانه این نشست رسانه ها و مقامات دولت های غربی کمتر به چنین موضوعی معطوف شدند. در واقع علت اصلی چنین رفتاری اثبات صلح آمیز بودن فعالیت های هسته ای ایران است. اکنون همه کشورها چه مخالفان هسته ای ایران وچه موافقان آن برنامه هسته ای ایران در حال حاضر صلح آمیز است. این رهیافت بصورت آشکار درکلام ونوشته وگزارش البرادعی دبیر آژانس بین المللی انرژی اتمی به همین نشست اخیر شورای حکام ابراز شده است. از همین رو رسانه های غربی در آستانه نشست شورای حکام برخلاف گذشته مدعی پیشرفت سریع و غیر قابل تصور ایران در چند ماه آتی شدند.
2- ویژگی دیگر فضای نشست شورای حکام عدم بیانیه و پیش نویس قطعنامه از سوی کشورهای غربی مخالف برنامه‌های هسته ای ایران است. دراین نشست، نمایندگان غیرمتعهدها، اتحادیه اروپا، گروه Eu3 و کشورهای آمریکا، روسیه، چین، استرالیا،کانادا، کوبا، سوریه، لیبی، بلاروس آفریقای جنوبی وتایلند به میان مواضع کشورهای متبوع خود درخصوص مسأله هسته ای ایران پرداختند. نکته اساسی ومحوری دراظهار ونظرهای مطروحه از سوی نمایندگان فوق پرهیز از هرگونه فشار وتاکید بر ضرورت حل و فصل مسئله بصورت مسالمت آمیز بود. درهمین راستا عمده بیانیه های فردی از تداوم مذاکرات سولانا و لاریجانی حمایت بعمل آوردند.
3- «تعلیق جامع» فعالیت های هسته ای ایران کم رمق ترین عبارت درمیان اظهار و نظرهای اعضای شورای حکام بود. بجز تروئیکای اروپایی وآمریکا، اقبالی به تعلیق فعالیت های هسته ای ایران وجود نداشت. البرادعی که آغازگر نشست شورای حکام بود به عنوان اولین سخنران«تایم اوت یا توقف» را بجای تعلیق مطرح کرد و از ایران«تقاضا کرد» خوب است ایران امروز ساخت سانتریفیوژهای بیشتر ونصب آنها را درنطنز متوقف کند من فکر می کنم این می تواند نخستین قدم به سوی تایم اوت یاتوقف برنامه اتمی برای صلح باشد. غیر متعهدهای شورای حکام نیز با صدور بیانیه ای تصریح کرد که تنها راه حل و فصل موضوع، از سرگیری مذاکرات بدون هیچ گونه پیش شرط وافزایش همکاری با مشارکت تمامی طرف های ذیربط می باشد.
4- اذعان به تسلط ایران بر فنآوری هسته ای از ویژگی های ممتاز این دور از نشست های شورای حکام بود. البرادعی در این جلسه اعلام کرد که: ایران احتمالاً تا پایان ماه آینده میلادی حدود 3 هزار سانتریفیوژ را راه اندازی می کند. وی گفت که این رقمی است که مقامات آژانس به عنوان نقطه غیر بازگشت درآغاز برنامه غنی سازی در سطح صنعتی توصیف کرده اند. این درحالی است که اعضای غربی و برخی از حامیان آنها درگذشته بر این اعتقاد بودند که دانش ایران در فنآوری هسته ای پائین است وبا اعمال فشارها و ارجاع پرونده به شورای امنیت و ایجاد یکسری محدودیت های شدید بر روی این دانش موجب اختلال در پیشرفت دانش هسته ای ایران خواهد شد.
5- تاکید برصلاحیت آژانس در خصوص راستی آزمایی برنامه های هسته ای ایران نکته قابل توجهی بوده است زیرا همین اعضا در اواخر سال 1384 تصمیم به ارجاع پرونده به شورای امنیت گرفته بودند اما اکنون طرفداران بازگشت پرونده آژانس افزایش یافته است. گروه غیرمتعهدها به صراحت اعلام کردند که مسایل مربوطه به فعالیت های هسته ای ایران باید درچارچوب آژانس حل و فصل شود. سفیر چین در سازمان ملل و سازمان های تخصصی بین المللی نیز ضمن طرح تحولات جدید در موضوع هسته ای ایران بر مسئله اصل بودن صلاحیت شورای حکام تاکید ورزید.
6- اقتدار جمهوری اسلامی ایران در این نشست بیش از گذشته ظهورو بروز داشته است. ایران بدون التماس و درخواست از اعضای شورای حکام بر مبنای اسناد موجود و ملاحظات فنی ازحقوق هسته ای ایران دفاع کرده و هشدار داد که اگر تحریم جدید علیه تهران صادر شود ایران همکاری خود را با آژانس کاهش خواهد داد. هیأت ایرانی با اعتماد به نفس کامل به گونه ای در مباحث وارد شد که برای همه اعضا مشخص کرد که هیچ راهی برای توجیه تعلیق فعالیت‌های هسته ای ایران وجود ندارد.
تردیدی نیست که شرایط و فضای حاکم بر شورای حکام ناشی از دلایل و عوامل مختلفی است. ازجمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:
1- ناکامی و شکست سیاست های فشار و محدودسازی ایران(عدم انزوا)
2- عدم اختلال در برنامه های هسته ای ایران
3- پیشرفت سریع و با ابعاد مختلف درفنآوری هسته ای ایران
4- مذاکرات سولانا و لاریجانی و انتظار خوشبینانه نسبت به آن
5- ناتوانی ابزارهای نظامی، اقتصادی، فرهنگی، روانی
6- خسته شدن بسیاری از کشورها از رفتارهای دوگانه آمریکا
7- مذاکرات ایران و آمریکا بر سرعراق و انتظار تداوم آن در هفته های آتی
8- دیپلماسی فعال و هسته ای و برنامه ریزی های حساب شده
9- قاطعیت و اصرار ایران برحقوق هسته ای خود
دریک جمع بندی کلی می توان نتیجه گرفت که بتدریج در میان اعضای شورای حکام این اندیشه درحال رسوخ است که ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت درسال 1384 یک «اشتباه استراتژیک» بوده است. سخن البرادعی پیش از نشست شورای حکام دلیلی دیگر بر این مدعی است که گفته بود «سیاست غرب برای دورنگاه داشتن ایران از توانایی غنی سازی یک سیاست منسوخ و بلااستفاده است.»