اهداف حکومت در اسلام

مهدی سعیدی
یکی از سوالات شایع در حوزه بحث حکومت، بررسی اهداف تشکیل حکومت است. در این بین مکاتب و نظریات سیاسی هریک اهدافی را برشمرده اند.
به عقیده«ارسطو»، هدف راستین حکومت تحقق زندگی خوب است.«جان لاک» معتقد بود هدف حکومت «خیر عمومی» یا «خیر نوع بشر» است.«آدام اسمیت» بر این نظر بود که دولت سه هدف بزرگ دارد؛ نخست: حفظ حکومت و مملکت از تجاوز خارجی یا خشونت بین المللی؛ دوم: حمایت از افراد در برابر بی عدالتی یا سرکوب از سوی اعضای دیگر جامعه ؛ سوم: ایجاد و حفظ آثار خاص و نهادهای عمومی که هیچ فرد یا گروهی تمایل به ایجاد و حفظ آنها ندارند. «گارنر» ضمن رتبه بندی اهداف و آرمانهای حکومت بر این باور است که هدف اصلی و اولیه و بلاواسطه دولت، حفظ صلح و نظم و امنیت و عدالت در میان افرادی است که آن را به وجود می آورند؛ هدف دوم ـ که فراتر از خواستهای فردی است ـ توجه به تأمین رفاه عمومی در راستای پیشرفت و ترقی ملی است، اما هدف نهایی و آرمان عالی دولت، اعتلای تمدن بشری است.
در مورد اهداف تشکیل حکومت اسلامی به چند نکته زیر باید توجه نمود:
1- اهداف و آرمانهای حکومت در هر جامعه مبتنی بر ایدئولوژی حاکم بر آن جامعه و تعریفی مشخص از مفاهیمی چون سعادت، پیشرفت و توسعه تعریف می گردد. برای فهم بهتر آرمانها و مقاصد عالیه حکومت در اسلام نیز باید آن را در ذیل بحثی فراتر (اهداف ارسال رسل و ماموریت پیامبران الهی) و گفتمان بعثت انبیاء الهی مورد بررسی قرار داد، زیرا بر این باوریم که تشکیل حکومت اسلامی نیز مرحله ای از ماموریت الهی پیامبر اعظم(ص) بوده که برای رسیدن به اهداف عالیه اسلامی بدان توجه شده است. با این نگاه ، به اهداف متفاوتی برای حکومت خواهیم رسید که علاوه بر اهداف و کارویژه های ذاتی حکومت که در همه حکومتها مشترک است، برخی کارویژه های دیگری را نیز در بر می گیرد که تنها در گفتمان حکومت دینی معنا می یابد.
2- همچنین باید گفت که در ذیل نگاه دینی به جهان و جامعه بشری حتی کارویژه های ذاتی حکومت چون تامین امنیت و رفاه نیز معنای دیگری می یابد که در دل دستگاه معانی دینی باید برای آنها تعریفی ارائه کرد. با این توجه است که از هرگونه برداشت التقاطی و دوپهلو از مفاهیمی چون توسعه، آزادی، دموکراسی، امنیت و ... جلوگیری شده و از مناقشاتی که گاه در جامعه امروزین ما نیز در مسئله تعریف مفاهیم بوجود می آید، ممانعت می گردد.
3- نکته دیگر بحث اولویت در آرمانها و اهداف است که این نیز مبتنی بر ایدئولوژی حاکم بر جوامع تعریف می شود. بی شک آنچه در اسلام به عنوان اولویت در اهداف حکومت اسلامی تعریف می شود با اندیشه لیبرالیسم و مارکسیسم متفاوت است و در تبیین بحث حکومت دینی باید بدان توجه نمود.
با این توضیح مروری بر متون دینی از جمله کلام الهی و نهج البلاغه خواهیم داشت که در زمینه تبیین مقاصد عالیه حکومت اسلامی، مطالب ارزنده ای ارائه نموده اند. حضرت علی(ع) در کلامی اهداف حکومت اسلامی را چنین برمی شمرد و می فرمایند:
«اللهم ا نک تعلم انه لم یکن الذی کان م نا منافسهً فی سلطان و لا الت ماس شیء من فضول الحطام و لکن لنرد المعالم م ن دینک و نظه ر الا صلاح فی بلادک، فیأمن المظلومون م ن عبادک و تقام المعطله م ن حدودک.» (نهج البلاغه فیض الاسلام، خطبه131)
خدایا! تو می دانی آنچه از ما رفت، نه به خاطر رغبت در قدرت بود و نه به خاطر رسیدن به چیزی از بهره های ناچیز دنیا، بلکه مقصد ما آن است که نشانه های دین تو را به جامعه باز گردانیم و اصلاح را در شهرهای تو آشکار نماییم، تا بندگان ستمدیده ات را امنیت فراهم آید و حدود اجرا نشده ات به اجرا در آید.
حضرت امیرالمومنین در این کلام، فلسفه تشکیل حکومت را به صراحت بیان می کنند: ظهور نشانه های دین و فراهم نمودن مقدمات دینداری و تعالی معنوی، ایجاد عمران و آبادانی و رفاه در جامعه، ایجاد امنیت در سایه گسترش عدالت، اجرای حدود الهی و احکام تعطیل شده دین.
با مروری بر آیات الهی و کلام اهل بیت(علیهم السلام) 4 شاخصه زیر را می توان به عنوان اهداف حکومت برشمرد:
1- بسترسازی برای تعالی روحی افراد جامعه و گسترش معنویت
2- بسط عدالت در حوزه های مختلف
3- تامین امنیت همه جانبه
4- ایجاد رفاه و تامین معاش