ریل عقلانیت در مسیر پرونده هسته‌ای ایران

سیامک باقرى
مسأله هسته ای ایران در روزهای اخیر با دو رویکرد متفاوت مواجه بود.
اول؛ روند و رویکرد دیپلماتیک و مذاکره: گفتگوی لاریجانی با البرادعی و دور دوم مذاکرات سولانا و لاریجانی در پرتغال و توافقات آن ها برای ادامه مذاکرات در سه هفته آینده و متعاقبا درخواست لاریجانی از آژانس برای اعزام بازرسان، فضای بسیار مثبتی را بر مسأله هسته ای ایران حاکم کرد.
دوم؛ تحرک غیردیپلماتیک: تلاش های انگلیس و آمریکا برای تهیه پیش نویس قطعنامه تحریم سوم، موضع گیری اتحادیه اروپا مبنی بر تعلیق کامل غنی سازی و ابراز نگرانی رایس وزیر خارجه آمریکا از مسأله هسته ای ایران و طرح حمله نظامی به تأسیسات هسته ای ایران در محافل صهیونیستی فضای خیالی و غیرعقلایی را پیرامون فعالیت های هسته ای ایران ایجاد کرد.
بررسی دو رویکرد فوق نشان می دهد که رویکرد دوم عرضی و تبعی و در واکنش به روندهای عقلانی جدید است. به همین جهت شواهد امر نشان می دهد که رویکرد دوم محکوم به شکست است. مهمترین دلیل این امر ظهور رویکرد عقلانی و رئالیستی در بازیگران مسأله هسته ای ایران است.
اکنون جبهه واحد مخالفان هسته ای که در قالب 1+5 نمود دارد، دچار دوگانگی شده است. در این راستا تعلیق فعالیت های هسته ای ایران که به صورت نامعقولی از سوی مخالفان هسته ای دنبال می شد مورد تجدیدنظر قرارگرفته و گروه 1+5 پیرامون این موضوع به چند دسته تقسیم شده اند.
آمریکا و انگلیس بر تعلیق کامل و جامع پافشاری می کنند. اما آلمان و فرانسه و روسیه و چین قایل به تعدیل مفهوم تعلیق شده اند. «آسوشیتدپرس» نوشت: برخی از کشورهای اروپایی درحالی رایزنی پیرامون چارچوب طرحی هستند که به ایران اجازه می دهد از غنی سازی محدود برخوردار باشد. این روزنامه تصریح کرد که برخی از دیپلمات های انگلیسی، فرانسوی و آلمانی در مذاکرات اولیه به بررسی این موضوع پرداختند که آیا می توان از پیش شرط تعلیق کامل چشم پوشی کرد؟
قابل ذکراست که البرادعی دبیرکل آژانس تأکید جدی برای عدم اصرار بر تعلیق کامل داشت و در این راستا راهبرد «تایم اوت» را پیشنهاد داده بود. در همین راستا روسیه نیز آشکارا از گروه غربی درخواست کرد که باتوجه به موقعیت جدید دانش هسته ای در ایران مسأله غنی سازی محدود در خاک ایران پذیرفته شود. با این حال ائتلاف جهانی که آمریکا مدعی اش بود، با توجه به چنین شکافی به شدت آسیب دیده است. از این که رایس در پاسخ به خبرنگاران گفت: «از نظر من هیچ چیز نگران کننده ای که تهدیدکننده ائتلاف جهانی در برابر ایران باشد وجود ندارد» خود بیانگر فرایند جدید در مسأله هسته ای ایران است.
دلیل دیگر این مدعی، بن بست نسبی استراتژی «صدور قطعنامه برای توقف یا تعلیق» فعالیت های هسته ای ایران است. علی رغم گذشت بیش از سی روز از مهلت درج شده در قطعنامه 1747 هنوز اراده ای برای به کارگیری مجدد از این ابزار پرهزینه در میان گروه1+5 نیست.
معاون وزیر خارجه روسیه تصریح کرد «امروز نه تنها کشورهای اروپایی بلکه ایالات متحده نیز خواهان یافتن راه حلی از طریق مذاکرات به جای تکیه بر مکانیزم افزایش تحریم هاست.»
نکته قابل اعتنا در این خصوص این است که به جز 37 کشور، بقیه کشورهای جهان تاکنون گرایش از اجرا و اعمال تحریم های مندرج در قطعنامه 1737 به کمیته پیش بینی شده، ندارند. این بدان معنا است که ابزار تحریم در مورد مسأله هسته ای ایران کارساز نیست و اکثر کشورهای جهان درک متفاوتی از هسته ای شدن ایران نسبت به برخی از کشورهای اروپایی و آمریکایی دارند.
نتیجه فرایند فوق تحلیل جدیدی را درباره مذاکرات سولانا و لاریجانی داده است. اکنون چشم انداز این مذاکرات متراکم، حکایت از آغاز دوره جدیدی پیرامون حل مسأله هسته ای دارد و از همین رو به نظر می رسد که مذاکرات سولانا و لاریجانی فراتر از «ایده مذاکره برای مذاکره» است. گفتمان موجود نیز دلالت بر ایده «مذاکره برای توافق» دارد. زیرا وقتی که لاریجانی پس از نشست مهم خود با البرادعی اعلام کرد «به چارچوب نسبتا» خوبی رسیدیم که فکر می کنم به راه حل هایی که سولانا دنبال می کند خیلی کمک می کند.» بازخورد حقیقی آن را در نشست وی با سولانا در پرتغال ملاحظه کردیم و طرفین در یک کنفرانس خبری مشترک، «مذاکرات را بسیار سازنده، توصیف کردند.»
اما در مجموع به نظر می رسد که «کاخ سفید» از روند فوق راضی نباشد. جنجال سازی آمریکا درخصوص رفتار حسن نیت ایران درخصوص دعوت از آژانس به تهران به منظور تهیه طرح جامع برای شفاف سازی و رفع ابهامات درباره برنامه هسته ای ایران در همین راستا ارزیابی می شود. برهمین اساس «رایس» تأکید کرد« هیچ نشانه ای از تمایل آنان(اروپایی ها) برای عقب نشینی از تحقق شرایط مورد توجه جامعه جهانی(!) جهت آغاز گفتگوهای رسمی ایران مشاهده نکردم.»
علی رغم واکنش های کاخ سفید و اقدام به یکسری تبلیغات روانی یا رادیکالیزه کردن فضای موجود، بعید به نظر می رسد که تأثیر «تعیین کننده ای» بر روند موجود بگذارد.