جایگاه دهلی ‌نو در سیاست خارجی ایران

دکتر ابوذر گوهرى مقدم
پس از پایان جنگ سرد روابط ایران و هندوستان عمدتا پیرامون مسئله انرژی و همکاری های تجاری و نیز توسعه زیرساختارهای ایران و همچنین روابط نظامی- اطلاعاتی دو کشور دور می زند. اهمیت ایران برای هند بیشتر به دلیل دسترسی منحصربه فرد این کشور به افغانستان و آسیای مرکزی می باشد چرا که سیاست هندوستان گسترش نفوذ در این مناطق می باشد. از سوی دیگر روابط ایران و هند برای آمریکا حائز اهمیت نبوده است اما از پاییز سال 2005 که آمریکا محدودیت های همکاری هسته ای خود با دهلی نو را لغو نمود، اوضاع تغییر یافته است. آمریکا با این استدلال که وابستگی هند به انرژی ایران می تواند سبب گسترش همکاری ها به حوزه انرژی هسته ای نیز گردد نسبت به روابط تهران- دهلی نو حساس گشته است. هرچند هندوستان از مصرف کنندگان اصلی انرژی در جهان محسوب می شود ولی توجه صرف به این بعد روابط کافی نیست.
روابط تجاری
ایران و هند منافع گسترده ای در گسترش روابط تجاری خصوصا در زمینه انرژی دارند با این وجود روند همکاری های انرژی در کشور کند بوده و تنها 5/7 درصد از نفت خام وارداتی هند از ایران تأمین می شود. از سوی دیگر هر چند دهلی نو به دنبال دریافت گاز طبیعی از طریق خط لوله صلح می باشد ولی به نظر می رسد مخالفت آمریکا با این طرح مانع گسترده ای در این راه به حساب می آید. علی رغم مباحثات فراوان، هند و ایران از دهه 1980 تاکنون تنها سه قرارداد دو جانبه با هم امضا کرده اند و روند کلی روابط کند بوده است چنانکه ذکر شد عمده روابط پیرامون محور انرژی و نیز توسعه کریدور جنوب- شمال بوده است.
باید توجه داشت هند به دنبال مطرح شدن به عنوان یک قدرت جهانی است از این رو صرف نظر از روابط با پاکستان، به دنبال پیشبرد این هدف از طریق سیاست نگاه به شرق و توجه بیشتر به منطقه خاورمیانه است. از سوی دیگر هند به دنبال نفوذ در آسیای مرکزی است. لذا برای تأسیس پایگاه هوایی در تاجیکستان و گسترش روابط ایران و افغانستان تلاش های زیادی انجام داده است. نگاه هند به آسیای مرکزی در جهت متنوع نمودن منابع انرژی خود است از سوی دیگر به دنبال کاهش عمق نفوذ استراتژیک پاکستان در منطقه می باشد. در این راستا ایران عامل بسیار مهمی می باشد چرا که دروازه ای برای کشورهای آسیای مرکزی محسوب می شود.
صرف نظر از روابط دوجانبه، ایران و هند منافع مشترکی در زمینه های مختلف دارند.
اولا: هر دو کشور از تسلط آمریکا و نظام تک قطبی ناراضی هستند و از نفوذ آمریکا در منطقه خاورمیانه نگران هستند.
ثانیا: ایران و هند در مورد گسترش نظامی گری سنی ها در منطقه و خصوصا جنوب و آسیای مرکزی نگران هستند. همچنین هر دو کشور نگران گسترش وهابی گری در افغانستان و پاکستان می باشند.
از سوی دیگر همکاری دو کشور در رابطه با مقابله با تروریسم و قاچاق مواد مخدر در سال های اخیر گسترش یافته است. ایران و هند نسبت به کمک های پاکستان به گروه طالبان نگرانی عمده داشته و نسبت به نفوذ این کشور در میان گروه طالبان و اقدامات آنها به دیده تردید می نگرند.
همکاری‌های نظامی
بسیاری از تحلیل گران مسایل نظامی معتقدند ایران به دنبال تبدیل هند به منبعی برای تسلیحات مورد نیاز خود بوده و تلاش می کند از طریق هند، سلاح های روسی خود را ارتقا دهد. از سوی دیگر فراتر از همکاری‌های نظامی، دو کشور در زمینه مسایل اطلاعاتی نیز همکاری های گسترده ای داشته اند. هند به دنبال استفاده از ایران برای کنترل پاکستان به لحاظ اطلاعاتی بوده است. روابط دو کشور در زمینه های مختلف از جمله همکاری‌های هسته‌ای و ماهواره‌های نظامی در حال گسترش است. این در حالیست که این نوع روابط مورد انتقاد آمریکا واقع شده است.
روابط ایران و هند فراتر از مباحث گفته شده، می تواند برای دو کشور منافع دیگری نیز داشته باشد:
هند از طریق ارتباط با کشور مسلمان ایران می تواند فشارهای داخلی و بین المللی بر خود در زمینه عدم رعایت حقوق مسلمانان را کاهش دهد. هندوستان همواره درباره حمایت از هندوها مورد اتهام بوده است. از سوی دیگر پاکستان سعی نموده با نزدیکی به مسلمانان هند مواضع این کشور در مورد کشمیر را تضعیف سازد، هندوستان با نزدیکی ایران و سایر کشورهای اسلامی می تواند وجهه خود را ترمیم سازد.
ایران نیز پس از صدور دو قطعنامه تحریمی شورای امنیت و فشارهای گروه کشور های غربی در موضوع هسته ای به دنبال راهی برای جاخالی استراتژیک و مقابله با تهدیدات آنها می باشد که در این راه نزدیکی به هند می تواند موثر باشد. گرچه روابط ایران- هند در پی همراهی هند با گروه کشورهای غربی و اقدام علیه ایران در موضوع هسته‌ای اندکی به سردی گرایید ولی هند این توانایی را دارد که به بازسازی روابط بپردازد.
مقامات هندی رأی خود را مخالفت با ایران نمی دانند بلکه معتقدند این کشور در آژانس بین المللی انرژی اتمی کمک‌های زیادی در جهت تعدیل مواضع غربی علیه ایران داشته است. علاوه بر این مسایل، روابط دو کشور با محدودیت‌هایی نیز مواجه بوده است: اولین مورد مخالفت آمریکا با این روابط می باشد. علاوه بر آن، هند بسیاری از منافع استراتژیک خود را در تقویت روابط با آمریکا به عنوان یک ابرقدرت تعریف می نماید از سوی دیگر روابط هند و رژیم اسرائیل خصوصا در زمینه نظامی برای هند حایز اهمیت می باشد. به نظر می رسد تا زمانی که هندوستان تحت تأثیر فشارهای غرب و خصوصا آمریکا در مورد روابط خود با ایران است نتوان چندان به گسترش روابط در سطح مطلوب خوش بین بود. این در حالیست که نیازهای متقابل ایران و هند می‌تواند نقش موثرتری برای هند در حل مسایل مختلف به وجود آورد. هند می تواند یک واسطه غالب برای حل مسالمت آمیز بسیاری از مسایل از جمله پرونده هسته‌ای ایران باشد. با این وجود رفتار متناقض هند نمی تواند این کشور را به شریک مناسبی تبدیل نماید به هر تقدیر مسئولان کشور می بایست با عنایت به نوع رابطه هند با نظام بین الملل و آمریکا منافع کشور را تعریف نموده و مناسبات دوجانبه را هدایت نمایند.