امکان یا امتناع مردمسالاری دینی

در تبیین و تحلیل این موضوع دسته ای از محققین کوشیده اند با بررسی ادبی و لغوی ترکیب«مردمسالاری دینی» برای فهم و تعریف آن چاره ای بیندیشند. به عنوان مثال یکی از نویسندگان دو حالت برای ترکیب مذکور لحاظ کرده است، ترکیب وصفی یا ترکیب اضافی و در ادامه با برشمردن انواع ترکیبات اضافی از قبیل: اضافه تخصیصی، اضافه بیانی، اضافه توضیحی، اضافه استعاری و اضافه اقترانی ،به انواع برداشتها از مفهوم مردمسالاری دینی اشاره نموده‌اند.⁽¹⁾
بنظر می رسد این نوع نگاه نتواند مشکلی از فهم واژه مردمسالاری دینی بگشاید. آنچه در این بین حائز اهمیت است مشخص شدن نگاه و تبیین ما از دو مقوله اسلام و دموکراسی است که در نهایت نسبت میان این دو مشخص گردد و بحث لغوی در این زمینه نمی تواند ما را به مقصود وضع کنندگان این واژه راهنمایی کند. پس بحث را باید از نسبت میان اسلام و دموکراسی آغاز نمود. در باب نسبت میان این دو نظرات متعددی وجود دارد که در مجموع می توان این نظرات را در ذیل عناوین زیر طبقه بندی نمود.
1- گفتمان اول به عدم جمع میان اسلام و دموکراسی معتقد است و از پارادوکسیکال بودن مفهوم مردمسالاری دینی سخن می گوید. این گروه معتقدند که خاستگاه اسلام و دموکراسی متفاوت و در عین حال متضاد بوده و امکان جمع میان آن دو منطقا غیر ممکن است.
در ذیل این گفتمان می توان دو نظر متفاوت با دو خاستگاه مختلف را مشاهده نمود. گروه اول کسانی هستند که با نوعی شیفتگی و تعلق خاطر شدیدا مسحور اندیشه و تفکرات مدرنیته و غرب شده اند. این نگاه افراطی با استبدادی خواندن نظام سیاسی اسلام امکان جمع اسلام و دموکراسی را نفی کرده و ضمن متهم نمودن دین، استبداد و مطلقه بودن را جزء ذاتی حکومت اسلامی می دانند.
گروه دوم از زیر گروه این گفتمان بالعکس کسانی هستند که با نفی مطلق و کامل مدرنیته و در تقابل دانستن آن با اسلام، تمامی مظاهر آن از جمله دموکراسی را نفی کرده و به پارادوکسیکال بودن مفهوم مردمسالاری دینی رای می دهند. این گروه به نوعی دموکراسی را ملازم بی دینی، الحاد و اباحی گری می دانند و دموکراسی را نه به مثابه یک روش بلکه به مثابه یک ارزش می دانند، ارزشی که در تعارض با ارزشهای اسلامی شکل گرفته است. این گروه خود را ملزم نمی دانند که آموزه‌های دینی را مبتنی بر نگاه انسان امروز و نیازهای جامعه توجیه کنند.
2- گفتمان دوم به امکان جمع میان اسلام و دموکراسی رای می دهد و بر این باور است که دموکراسی و اسلام تعارض ذاتی نداشته و می توان از نظام دموکراتیک اسلامی یا نظام مردمسالاری دینی سخن گفت. این ایده نیز همچون گفتمان اول دارای زیر مجموعه هایی است که در مجموع به دو گروه می توان آنها را تقسیم نمود:
گروه اول تلاش دارند با محور قرار دادن دموکراسی و الزامات آن، دین را به گونه ای آرایش نمایند که بر قامت دموکراسی مناسب آید. این نظر بر این باور است که از دین قرائتهای مختلفی می توان داشت و تنها قرائتی قابل قبول است که با دموکراسی قابل جمع باشد. در واقع می توان گفت این نگاه با محوریت و اصالت دادن به دموکراسی سعی در باز تعریف اسلام داشته و بدین نحو به امکان جمع میان اسلام و دموکراسی می رسد.
گروه دوم از منظری دیگر به این مسئله می نگرند و با اصل و محور قرار دادن آموزه های اسلامی تلاش دارند تعریفی از دموکراسی را مورد توجه قرار دهند و بخشی از مولفه های آن را اقتباس نمایند که با آموزه های اسلامی قابل جمع باشد و وجود تعاریف متعدد و موسع از دموکراسی نیز این امکان را برای ایشان فراهم می آورد. این گروه بر خلاف نظر دسته اول با اصالت دادن به آموزه های اسلامی تلاش دارد دموکراسی را به گونه ای تعریف کند که با اسلام در تعارض نباشد.
3- گفتمان سومی هم در این میان قابل تصور است که موضوع مردمسالاری دینی را از بررسی مقایسه ای اسلام و دموکراسی دنبال نمی کند. این نظر بر این باور است که با داشتن نگاهی صحیح به دین می توان به جوهره اسلام حقیقی فارغ از هرگونه پیرایه های متحجرانه و مدرن رسید که در دل آن عناصر اصلی مردمسالاری نهفته است. مبتنی بر این نگاه اسلام بذات خود نگاهی مردمسالارانه به حکومت دارد و جایگاه انسان در اسلام حتی رفیع تر از آنچه دموکراسی غربی مدعی آن است می باشد.