رژیم پارلمانی

رژیم پارلمانی (parliamental Regime) که در نقطه مقابل رژیم ریاستی ( در شماره گذشته مورد اشاره قرار گرفت) قرار دارد، به رژیم و نظامی اطلاق می شود که تفکیک قوا به طور سنتی در قانون اساسی اعلام شده و دولت در برابر قوه مقننه مسئول است و قوه مقننه حق دارد و می تواند دولت را از قدرت برکنار کند. رژیم پارلمانی تنها به مفهوم وجود مجلس یا مجلس های قانون گذاری در کشور نیست. زیرا مجلس یا مجالس مشورتی برای شاهان و رهبران کشور، در گذشته های دور نیز بوده است. برای آن که رژیم پارلمانی تحقق یابد، بایستی اولا بین قوای سه گانه بویژه بین دو قوه مقننه و مجریه همکاری وجود داشته باشد، ثانیا قوه مجریه از دو بخش متمایز تشکیل شود؛ رئیس مملکت و کابینه وزرا. هیات وزیران باید حتما در برابر پارلمان مسئولیت سیاسی داشته باشد، یعنی پاسخگوی مداوم اعمال خود در برابر سوال و استیضاح های مجالس مقننه باشد.
در کنار اصطلاح «تفکیک نسبی قوا» ، اصطلاحات «همکاری قوا» و «ارتباط بین قوا» نیز به کار گرفته می شوند که منظور از همه این واژه ها این است که قوانین اساسی نظام های پارلمانی، اصل را بر سودمند بودن پیوندهای رسمی میان قوا قرار داده اند و نه جدایی کامل و مطلق آنها. مسئول بودن قوه مجریه در برابر قوه مقننه با دادن رای اعتماد مجلس به دولت نمایان و مشخص می شود. اگر دولت نتواند آرای اکثریت قوه مقننه پیش بینی شده در قانون اساسی را به سود خود گرایش دهد و اکثریت به دولت یا هر یک از وزیران رای موافق ندهد در این صورت دولت باید استعفا دهد.
یکی دیگر از ویژگی های رژیم پارلمانی، حق انحلال قوه مقننه به وسیله قوه مجریه است و در صورت انحلال مجلس ، در یک فاصله کوتاه باید انتخابات برای تعیین اعضای جدید مجلس در مدتی محدود آغاز گردد. همه رژیم های پارلمانی جهان کم و بیش از رژیم پارلمانی انگلیس پیروی کرده اند. نظام پارلمانی انگلیس مبتنی بر شیوه دو حزبی است که برخی از کشورها مانند استرالیا، زلاندنو و کانادا همان روش دو حزبی را دارند و اغلب کشورهای دیگر با رژیم پارلمانی چند حزبی اداره می شوند. از نمونه های مهم رژیم های پارلمانی چند حزبی در جهان امروز می توان به نظام های سیاسی کشورهای ژاپن، آلمان ، فرانسه ، ایتالیا ، بلژیک ، دانمارک، هلند ، سوئد ، نروژ و هندوستان اشاره کرد.
منطق رژیم پارلمانی برقراری تعادل و برابری میان دو قوه مهم کشور است که در صورت تضاد میان آنها، داور نهایی مردم هستند. لازم به ذکر است که نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران، نظامی مختص به خود و ویژه است که هم بعضی از ویژگی های ریاستی را دارد و هم بعضی از خصایص رژیم های پارلمانی. اما به صورت کامل به تمام معنا هیچکدام از آنها محسوب نمی شود.