نقشه‌ای جامع برای سند

حضرت آیت الله خامنه ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، درمرداد ماه سال گذشته در دیدار روسای دانشگاهها، موسسات آموزش عالی و مراکز تحقیقاتی سراسر کشور، لزوم تبدیل علم گرایی و علم محوری را به گفتمان مسلط جامعه در همه بخش ها یادآور شدند و با اشاره به هدف سند چشم انداز بیست ساله کشور برای رسیدن به رتبه اول علمی منطقه تأکید کردند: نقشه جامع علمی مهمترین نیاز کشور است که باید با ترسیم آن و بر اساس زمان بندی و با راهبردی مشخص، به سطوح بالای دانش روز و جهش علمی دست یابیم.
اما نکته قابل توجه دراین زمینه آن است که با توجه به اینکه کشور ما طبق سند چشم انداز بیست ساله باید از حیث علمی قدرت اول منطقه را دارا باشد تا کنون چه تلاشهایی برای ترسیم نقشه جامع علمی کشور صورت گرفته است؟ آیا ما منطبق با گذشت زمان و سند چشم انداز در این مسیر پیش رفتیم؟ ویژگیهایی که این نقشه باید داشته باشد چیست ؟ ترسیم این نقشه چه تاثیراتی را می تواند در وضعیت علمی کشور داشته باشد و به طورکلی تاکنون چقدر مسئولین مربوطه به تهیه و ترسیم این نقشه جامع علمی همت گماردند؟
نقشه جامع علمی کشور مجموعه اسناد برنامه ریزی راهبردی و همه جانبه در حوزه علم و فناوری با نگاهی بلندمدت به آینده به منظور دستیابی به اهداف چشم انداز کشور توام با بهره گیری از خردجمعی برای درک موثرترین عوامل پیشرفت علمی کشور است.
تعهد در کار و اخلاص در عمل اولین رکن تدوین نقشه باشد
این در حالیست که دکتر اردشیر خزایی، رئیس دانشگاه بوعلی همدان نیز در خصوص نقشه علمی کشور معتقد است: نقشه علمی کشور باید طوری طراحی شود که گویای فرهنگ تولید علم در خدمت جوامع بشری باشد و تعهد در کار و اخلاص در عمل به عنوان اولین رکن تدوین آن لحاظ شود. کار تیمی و فعالیت های بین رشته ای به عنوان اصول دیگری که می تواند استراتژی و اهداف مشخصی را در قالب نقشه علمی کشور ایجاد کند، باید در نظر گرفته شود.
بر اساس نیازها و توانمندی ها ترسیم شود
احمد حیدری عضو هیأت علمی موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی دراین باره می گوید: در این خصوص باید سعی شود که جغرافیای علمی کشور براساس نیازها و توانمندی های کشور و منطقه ترسیم شود و باید به گونه ای باشد که کودکان، نوجوانان، جوانان، زنان و مردان کشور در بستر آن رشد کرده و در نهایت بتوانند براساس نیازها و چشم اندازهای کشور بارور شده و در خدمت جامعه قرار گیرند.
تاثیرات ناشی از نقشه
حیدری در خصوص تاثیراتی که نقشه جامع علمی می تواند داشته باشد، اضافه می کند: اگر رشد، پیشرفت، توانمندی، نوآوری و خلاقیت علمی در قالب یک نقشه جامع، آگاهانه و هدفمند قرار گیرد، افقهای روشنی بر روی کشور می گشاید و جامعه را به سوی توسعه همه جانبه رهنمون می سازد. به عبارت دیگر قطعاً برنامه ریزی و داشتن یک نقشه جامع علمی، کشور را به سمت تحقق اهداف سند چشم انداز بیست ساله رهنمون خواهد کرد و مردم را در بهره مندی از موهبتهای الهی و اعتلای کشور یاری می رساند.
در همین حال دکتر علی عباسپور، رئیس کمیسیون آموزش مجلس شورای اسلامی عواقب نبود چنین نقشه جامعی را در جا زدن در موقعیت فعلی و عقب ماندگی بیشتر، عنوان و تاکید می کند: بی نظمی و در هم ریختگی ناشی از نبود چنین نقشه ای باعث ناکارآمدی نیروهایی می شود که باید به صورت هماهنگ عمل کنند تا جامعه را در جهت رشد و توسعه و اعتلای همه جانبه و علمی به پیش ببرند. تحقق اهداف آرمان گرایانه و متعالی کشور فقط با ایجاد یک نقشه جامع و همه جانبه علمی امکان پذیر خواهد بود.
عباسپور معتقد است: برای رسیدن به سند چشم انداز بیست ساله وعملیاتی کردن نقشه جامع علمی کشور باید به حرکت علمی خود شتاب بخشیم چرا که هدف مشخص است، بنابراین مسیر را باید مشخص کرد.
خیلی از مفاد اجرا نشده است
دکتر رضا منصوری عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی شریف هم درباره خصوصیات یک نقشه جامع علمی با تاکید بر لزوم درک صحیح از مفهوم علم نوین می گوید: ما باید تصویر ذهنی قبلی از علم را پاک کنیم چرا که معنی دانش در 30 سال اخیر تغییر کرده است. ما با درک صحیح از علم مدرن می توانیم آگاهانه به سمت برنامه ریزی و ترسیم یک نقشه جامع گام برداریم.
منصوری که از بنیانگذاران پژوهشگاه دانش های بنیادی است، می گوید:در منشور توسعه علمی ایران، برنامه های پنج ساله توسعه و مهم تر از همه سند چشم انداز 20 ساله به ترسیم این که ما چه هستیم و چه می خواهیم بشویم، پرداخته شده است. این موارد می تواند بخش هایی از همان نقشه باشد که متاسفانه خیلی از مفاد آن با وجود تصویب در مجلس، اجرا نشده است.
اگر دولت ها برای اجرایی و عملیاتی کردن برنامه های مذکور، عزم جدی داشته باشند، ارکان اصلی نقشه جامع را پیاده کرده‌اند.متولیان چه کرده اند؟
نقشه آماده می شود
منصور کبگانیان معاون پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نوید می دهد که این وزارتخانه امسال نخستین نقشه جامع علمی کشور را تقدیم مقام معظم رهبری می کند و اظهار می دارد که البته این نخستین نسخه خواهد بود و خالی از ایراد نیز نیست اما بهترین مکان برای تدوین این نقشه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است.
معاون پژوهشی وزارت علوم همچنین درباره تدوین نقشه جامع علمی کشور و اجرایی کردن آن گفت: بعد از صدور احکام جدید مقام معظم رهبری در شورای عالی انقلاب فرهنگی، سه کمیسیون تخصصی برای اجرایی کردن دستورات از جمله شورای تخصصی تدوین نقشه جامع علمی کشور و اجرایی کردن آن تشکیل شد که اعضای حقیقی و حقوقی آن از شورای عالی انقلاب فرهنگی هستند و تاکید شده که شورای عالی علوم تحقیقات و فناوری نیز ارتباطی ارگانیک با این موضوع داشته باشد.
وی خاطرنشان کرد: برای الزام آور بودن اجرای نقشه و تدوین واقع بینانه آن باید تمام دستگاه ها و صنایع کشور در آن دخیل باشند که این به دلیل در هم تنیده بودن موضوع علم و فن آوری است.
کبگانیان ادامه داد: با ایجاد کمیته های دوازده گانه شورای عالی علوم، تحقیقات و فن آوری که در حال اجرایی شدن است، بستر خوبی برای کمک به شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهیه نقشه ای اجرایی و تضمین اجرای آن پس از طراحی فراهم می شود که بودجه آن در بند «و» تبصره 9 و سایر ردیف ها دیده شده است.
وی گفت: کمیته های تخصصی ترکیبی از مسئولان ذی ربط در علم و فن آوری و دانشمندان هستند که در حال حاضر سه کمیته آماده تشکیل بوده و احکام آنها طی سه تا چهار هفته آینده و حتی در صورت لزوم با دقت کمتر بررسی می شود.
تهیه و تدوین شروع شده
درهمین حال دکتر صادق واعظ زاده معاون علمی و فناوری ریاست جمهوری هم چنین وعده می دهد که نقشه جامع علمی کشور به زودی تهیه می شود.
وی می گوید: دراین نقشه وظایف ، ساختار، ماموریت های هر بخش تعیین می شود که تهیه و تدوین آن ها آغاز شده است.
واعظ زاده پروژه های کلان فناوری های ملی، شناسایی و حمایت نخبگان، برگزاری همایش نخبگان درنیمه اول ماه جاری، اجرای «طرح شهاب» به معنای شناسایی و هدایت استعدادهای برتر و تشویق پژوهشگران را از جمله برنامه های معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری عنوان کرد.
به گفته وی ، تهیه این نقشه نیازمند راهبردهای کلان و برنامه ریزی فرا بخشی است.
فعالیت ها جهت دار و متمرکز نشده است
اما دکتر الستی رئیس مرکز تحقیقات سیاست های علمی کشور هم در این زمینه می گوید: این نقشه مربوط به تمامی ارگان ها و وزارتخانه های کشور است و بنابراین باید مفهوم دقیق نقشه جامع علمی کشور تبیین شود.
وی اضافه کرد: تاکنون مسئولیت تهیه و تدوین نقشه جامع علمی کشور به هیچ نهادی ابلاغ نشده است و هر سازمان و وزارتخانه ای فعالیت هایی را در این زمینه انجام می دهد.
الستی گفت: یک هفته پس از سخنان مقام معظم رهبری در جهاد کشاورزی تیمی تشکیل شد که روی این موضوع آغاز به کار کردند. وزارت علوم و وزارت دفاع نیز در این زمینه فعالیت هایی را انجام داده اند و تاکنون فعالیت ها جهت دار و متمرکز نشده است. همچنین در حال حاضر بیشتر این فعالیت ها در راستای یکسان سازی تعریف های ارائه شده در زمینه نقشه و دستیابی به تعریفی جامع است.
رئیس مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور ادامه داد: در حال حاضر گروهی در شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری، زمینه های اجرایی شدن طرح یاد شده را دنبال می کنند.
وی افزود: در حال حاضر نقشه جامع علمی کشور با راهبری و هدایت دو گروه مذکور در حال تدوین مشخصات و ساختار اجرایی و نحوه اجرایی شدن این نقشه هستند.
الستی با اشاره به اهداف اجرایی نقشه جامع علمی کشور، خاطرنشان کرد: این نقشه گام به گام به فرآیند تدریجی تبدیل خواهد شد و بر مبنای نیاز با توجه به اولویت دهی به فعالیت های پژوهشی، آینده نگاری علم و فناوری، تعیین وضع موجود در تمام شاخه های مطالعاتی، توسعه خواهد یافت.
وی عنوان کرد: مطالعات محیط دور در زمینه سیاست های علمی - پژوهشی، فرهنگی، اقتصادی و سیاست هایی که برای توسعه علم و فناوری می تواند در جامعه موثر باشد از دیگر اهداف اجرایی این نقشه است.
به هر حال با توجه به سند چشم انداز بیست ساله که توسعه در زمینه های مختلف کشور را تا 1404 برای کشور متصور می شود و یکی از این جنبه ها مسئله تولید علم و برخورداری از قدرت اول منطقه تا زمان مذکور می باشد و مرتبا مورد تاکید مقام معظم رهبری قرار می گیرد، مسئولان و متولیان علمی کشور باید بیش از پیش برنامه ها و ساز و کارهای دستگاهها و سازمانهای علمی را به این سمت و سو جهت دهند و با تمرکز عقلانی و راهبردی در این مسیر موجبات اجرایی شدن این جنبه از سند چشم انداز را عملیاتی سازند.