بسیج تفسیر تئوری دفاع همه‌جانبه

*با توجه به این که فرهنگ غنی بسیجی در دوران دفاع مقدس نقش زیادی یا بهتر بگوییم، نقش اصلی و محوری بر پیروزی های ملت ایران در مقابل دشمنان داشت به نظر شما این فرهنگ چگونه شکل گرفت و مولفه های آن چه بود؟
**برای پاسخ به این سوال پرداختن به تعاریف مفهومی از فرهنگ و فرهنگ بسیجی ولو به صورت خیلی فشرده و اجمالی ضروری به نظر می رسد. همانطور که می دانیم از فرهنگ تعاریف گوناگونی شده است. فرهنگ از دیدگاه لغوی به معانی تیزهوشی، مهارت، پروردن و بهروزی بارور کردن به کار رفته است و از لحاظ اصطلاحی نیز تعاریف مختلفی از فرهنگ از زوایای مختلف شده است. ولی تعریف عمومی و منطبق بر بحث که می توان از فرهنگ ارائه نمود عبارت است از، مجموعه اعتقادات و باورها، ارزش ها و نگرش ها، فرم ها و هنجارها که ریشه تاریخی داشته و همواره در انطباق با مسایل محیطی آموخته می شود و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود، این موارد در نحوه کردار، گفتار، رسوم، مراسم، آداب، مصنوعات و... نمود و تجلی پیدا می کند.
در مجموع فرهنگ از سه ترکیب ماهیت فرهنگ، موضوعات فرهنگی و کارکرد فرهنگ حاصل می شود. وقتی فرهنگ درچارچوب و قالب نظام فرهنگی در هر سطحی مورد توجه قرار می گیرد در لایه های باورها و اعتقادات، ارزش ها و نگرش ها و رفتارها و مصنوعات خود را نشان می دهد. براین اساس وقتی ما از فرهنگ بسیجی سخن می گوییم باید تفکر سازمان یافته و تفکر بسیجی را همزمان مورد توجه قرار دهیم بدین معنا که فرهنگ بسیجی را ترکیبی از تفکر و تشکل بسیجی بدانیم. به دلیل اینکه مسایل مربوط به مهندسی فرهنگ، مهندسی فرهنگی و مدیریت فرهنگی کشور در رهنمودهای مقام معظم رهبری مورد تاکید قرار گرفته است و مسئولان مختلف فرهنگی در کشور نیز این موضوعات را به عنوان دغدغه های اصلی خود قلمداد می کنند بازخوانی فرهنگ بسیجی به عنوان فرهنگ الگو و آینده ساز می تواند نقش موثری در تحقق اهداف نظام مقدس اسلامی داشته باشد.
صاحب نظران معتقد به اسلام و انقلاب اسلامی اذعان دارند نهادهای انقلاب اسلامی به ویژه نهاد بسیج که با عنایت وهدایت الهی و در پرتو رهنمودهای امام راحل و هدایت مقام معظم رهبری شکل گرفته و حیات خود را براین اساس ادامه داده اند قابلیت هایی از خود نشان داده اند که با رشد سرمایه های انسانی موفق به اقدامات غیرقابل باوری شده اند که موفقیت های بزرگ در دفاع مقدس و در دیگر عرصه ها از جمله آن ها است.
*با توجه به این توضیحات چه عوامل، عناصر و شاخص هایی بر تفکر بسیجی در دوران دفاع مقدس حاکم بود؟
**برای این که اشاره ای به این عوامل و عناصر داشته باشیم تا در پناه آن ها باز تعریفی از فرهنگ بسیجی در دوران دفاع مقدس داشته باشیم و متاثر از این باز تعریف بتوانیم حداقل شور و شعور ناشی از این فرهنگ را منتقل کنیم خوب است به عوامل و عناصری که در سیره عملی حماسه آفرینان دوران دفاع مقدس تجلی داشت، اشاره کنیم.
«ایمان» به هدف متعالی و راه انتخاب شده درسایه هدایت های رهبری الهی امام (ره) به عنوان رمز پیروزی همواره مورد توجه حاملان فرهنگ بسیجی بوده است. عامل ایمان اولا باعث می شد که این عزیزان به اطمینان و آرامش دست یابند و ثانیا خود را از قیود و موانع رها سازند و این دو موضوع متاثر از ایمان بسیار تاثیرگذار بود. «یقین» به معنای اعتقاد ثابت و تزلزل ناپذیر یکی دیگر از عوامل حاکم برفضای فکری، قلبی و عملی بسیجیان بود که این عنصر و عامل تعیین کننده ای چون اخلاص ، توکل، رضا و صبر را در پی داشت و این ثمرات خمیرمایه موفقیت های بزرگ در زمینه روحی، اخلاقی و رسیدن به اهداف بود اگر «غیرت» را به منزله حفظ ضرورت ها بدانیم و براساس انواع پذیرفته شده ای که در قالب غیرت دینی، غیرت ملی، غیرت ناموسی وجود دارد مورد توجه قرار دهیم باید گفت تجلی غیرت و توجه به ضرورت ها یکی دیگر از عناصر و عوامل تعیین کننده در دفاع مقدس بود که بسیجیان را به حرکت واداشته بود و این غیرت در اوج قرار داشت.
«شجاعت»، خطرپذیری و ورود در عرصه های سخت برای تحقق اهداف متعالی یکی دیگر از عوامل و عناصر این فرهنگ بود که باید آن را خصلت بارز و برجسته بسیجیان در دفاع مقدس دانست، که در پناه آن موفقیت های بزرگی پدید آمد.
«کرامت و بزرگواری» به معنای احساس وظیفه و پاسخ گویی به تکلیف قبل از تقاضا به عنوان عامل و عنصری نمایان در اندیشه، گفتار و رفتار بسیجیان موج می زد و این کرامت و بزرگواری آن ها را در زمینه پایداری و تعهدالهی- انسانی و فداکاری در راه حق و وظیفه در صحنه های مختلف ثابت قدم نگه می داشت.
«اطاعت ولایی» عاشقانه در روح و ضمیر بسیجیان به گونه ای تجلی داشت که نه تنها به فرامین و تکالیف توجه داشتند، بلکه همواره تدابیر و حتی اشارات هم سرلوحه کارها قرار می گرفت و این موضوع نقش تعیین کننده ای در وحدت نیروها، تحقق طرح ها و برنامه ها و پایداری در صحنه های مختلف از یک سو و تلاش برای از بین بردن ناآگاهی، بی بصیرتی، اختلاف به عنوان عوامل نافرمانی از سوی دیگر، داشت.
«قناعت» به معنای رضایت به سهم خود و بهره گیری مناسب و بهینه از امکانات، مورد توجه بود. تلاش برای آگاهی، «بصیرت» و عمل متعهدانه که نقش بسیار تعیین کننده ای برآمادگی فردی و اجتماعی دارد، در تفکر و رفتار سازمانی بسیجیان موج می زد.
«تلاش و فعالیت» و دوری از تنبلی و کسالت به عنوان علایم حیاتی، سرلوحه طرح ها، برنامه ها واقدامات بسیجیان قرار داشت.
«تعاون و همکاری» در کارهای خیر، «تنظیم شعائر دینی»، «تمسک به عوامل معنوی»، «رعایت آداب معاشرت»، «عفت» و ... از دیگر عوامل و عناصر شکل دهنده فرهنگ بسیجی بود که در دوران دفاع مقدس در حد اعلا به آن ها توجه می شد. در یک جمله کوتاه باید گفت «دین داری» و«تکلیف محوری» در اعتقادات، نگرش ها و رفتارها شکل دهنده فرهنگ بسیجی بود که این فرهنگ در بستر آگاهی، بصیرت و عمل متعهدانه حاملان این فرهنگ قوام یافته و استمرار داشت، این ابعاد امروزه نیز می تواند در رفتار فردی و سازمانی بسیجیان زمینه ساز تقویت و گسترش فرهنگ بسیجی در جامعه باشد. به صورت طبیعی، در این راستا هم بسیجیان و هم متولیان مجموعه گسترده بسیج و هم مسئولان کشور وظایف اساسی به عهده دارند بدین معنا که انتقال فرهنگ بسیجی حاکم بر دفاع مقدس زمانی امکان پذیر خواهد بود که اولا معنا و مفهوم فرهنگ بسیجی و عوامل و عناصر آن را به خوبی بشناسیم، ثانیا نقش مسئولان کشور، متولیان و مسئولان بسیج و آحاد بسیجیان را در این چرخه و روند در سطوح سیاست گذاری، هدف گذاری، برنامه ریزی، پشتیبانی عمومی و خاص و اجرا مشخص کنیم، ثالثا ضرورت انتقال این فرهنگ و تقویت آن را در شرایط کنونی به صورت واقع بینانه تبیین کنیم که به نظر می رسد نگرش روزآمد به بسیج و وظایف آن و همچنین عرصه های نقش آفرینی بسیجیان را برای رسیدن به این منظور باید روشن کنیم.
*عوامل و عناصر تشکیل دهنده فرهنگ بسیجی در دوران دفاع مقدس را توضیح دادید چگونه می توان این فرهنگ ناب را به نسل جدید منتقل کرد؟
**باید نگاه خود را به بسیج در دوران کنونی مشخص کنیم، هرچند تاکنون تلاش های گوناگونی در رده های مختلف بسیج صورت گرفته ولی به نظرم برای شکل گیری فرهنگ ناب بسیجی در بین مسئولان نیروی مقاومت بسیج نگاه واحدی وجود نداشته و نمود این فرهنگ کمتر در جامعه و درسطح رده های مقاومت بسیج مشاهده می شود.
احساس می شود تبیین این موضوع به ویژه در اندیشه معمار و پایه گذار بسیج یعنی حضرت امام (ره) و از منظر مقام معظم رهبری بسیار تعیین کننده است. مقام معظم رهبری در رهنمودها و تدابیر خویش بسیج را «بدنه ؟؟؟ ملت»، «پشتوانه اصلی انقلاب»، «مظهر وحدت مقدس میان افراد ملت»، «مجموعه ای که در آن، پاکترین انسان ها، فداکارترین و آماده به کارترین جوانان کشور در راه اهداف عالی این ملت وبرای کمال رساندن و به خوشبختی نایل کردن این کشور جمع شده اند.»«نیروی کارآمد کشور برای همه میدان ها» معنا نموده اند وعرصه فعالیت های آن را میدان های فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دانسته اند و از طرفی نیروی مقاومت بسیج را به لکوموتیوی تشبیه کرده اند که قطار عظیم بسیج ملت ایران را به پیش می راند.
این دیدگاه ها و نظرات ضرورت نگاه واقعی به بسیج را مشخص نموده است و متولیان تشکیلات بسیج مسئولیت دارند با این نگرش همه آحاد مستعد کشور را در خیمه بسیج داخل نمایند و این نگاه عمیق و آگاهانه می تواند حضور و آمادگی بسیجیان در هر نقطه و عرصه ای که انقلاب به آن نیازمند است، را تضمین کند. ولی نکته اساسی این است سازمان سپاه و بسیج باید آمادگی بسیجیان را در دو عرصه تفکر و روحیه بسیجی و تشکل و سازماندهی بسیجی مورد توجه ویژه قرار دهد. براین اساس بایدگفت برخی از شاخص های اصلی بسیج عبارتند از: بسیج زبده و بدنه ملت است، نیروی کارآمد کشور برای همه میدان ها است، تحقق و تجلی اراده ملی است، پشتوانه اصلی انقلاب است و در نهایت «بسیج تفسیر تئوری دفاع همه جانبه است» که باید در تفکر و راهبرد، سازمان و تشکیلات، ماموریت و وظایف در متن جامعه با هدایت و رهبری ولی امر مسلمین آماده دفاع همه جانبه از انقلاب اسلامی و نظام مقدس جمهوری اسلامی باشد تا در هر زمان و در هر عرصه بتوانند از هویت ملی و سیاسی ملت در مواجهه با تعرضات و مناقشه ها دفاع کنند و همچنین فرهنگ، اعتقادات و باورهای ریشه دار ملت را از تهاجم ها حفظ کنند و زمینه حفظ و پایداری آن را در جامعه فراهم کنند و زمینه این آمادگی، پرورش استعدادها و گسترش و تعمیق اعتقادات، باورها و ارزش ها منطبق بر «فرهنگ بسیجی است.»
نباید فراموش کرد که این نقش آفرینی بدون تجدد و نوگرایی حقیقی ( منطبق بر مبانی و اصول حاکم بر فرهنگ بسیجی) و درک نیروهای واقعی جامعه براساس مقتضیات زمانی امکان پذیر نبوده و پاسخگویی به این نیازها بدون تامل، تعمیق، کارفکری، تلاش علمی، همت بالا، غیرت دینی، فکر متعالی، نیازشناسی، ابتکار و خلاقیت مقدور نمی باشد و این نقش آفرینی در عرصه فرهنگ بیش از موضوعات دیگر وابسته به عنصر آگاهی، تعهد، همت و ابتکار و خلاقیت است.
امروزه ضرورت واهمیت پرداختن به تقویت «فرهنگ بسیجی» در عرصه های گوناگون به دلایلی چون شکل گیری ناتوی فرهنگی، رشد سریع تکنولوژی، عملیات روانی و تبلیغاتی شدید دشمنان علیه جمهوری اسلامی از یک سو و نگاه آینده نگر در زمینه پیشرفت‌های علمی- تکنولوژیک، اقتصادی، سیاسی برای رسیدن به موقعیت و جایگاه پیش بینی شده در برنامه 20 ساله چشم انداز و نقش الهام بخش و الگوی جمهوری اسلامی برای کشورهای منطقه و ملت های مسلمان از سوی دیگر مضاعف شده است، به این نکته اساسی هم باید توجه شود که به دلیل ماهیت انقلاب اسلامی و اهداف متعالی آن، تعالی و تکامل انسان ها هدف غایی تلاشهای فرهنگی محسوب می شود و پیشرفت و توسعه که امروزه به عنوان یک ضرورت اساسی مطرح است مبتنی بر رشد و تعالی انسان است. حفظ و تقویت فرهنگ بسیجی و انتقال به جامعه امروز با ترسیم و بیان روشن وظایف مجموعه های نقش آفرین امکان پذیر است زیرا در این راستا هم آحاد بسیجی مسئولیت دارند و هم مسئولان بسیج و هم مسئولان مختلف کشور دارای وظیفه هستند.
بسیجیان باید به خودسازی علمی، اخلاقی، معنوی، دینی و جسمی توجه داشته باشند و روحیه امید خود را برای دفاع از کشور و دست آوردهای انقلاب اسلامی حفظ نمایند تا سرمایه و منابع اصلی کشور و انقلاب حفظ شود و توسعه یابد.
مسئولان بسیج باید در حوزه های راهبردی به سیاستگذاری و هدف گذاری بپردازند به گونه ای که نقش آفرینی های گوناگون بسیج به صورت فردی و سازمانی کاملا روشن باشد و در عرصه پشتیبانی های عمومی و تخصصی هم به صورت جدی زمینه های تسهیل آمادگی ها را فراهم نمایند و در سطح عملیاتی و تاکتیکی هم عرصه و ابزار لازم آماده نمایند تا در پناه این نگاه و نگرش پرورش استعدادها و گسترش و تعمیق اعتقادات و ارزش ها تضمین شود تا سازمان گسترده بسیج بتواند در عرصه چالش های حیاتی و اساسی زندگی ملت، از انقلاب، کشور و منافع و مصالح ملی در مقابل تهدیدات دفاع نماید.