پراگماتیسم

پراگماتیسم(pragmatism) از واژه یونانی pragma و pragmatos به معنای «عمل» ، « امر یا چیز تحقق پذیرفته» و «مطالعه امور فی نفسه» گرفته شده است. در فارسی از پراگماتیسم به عمل گرایی، بینش مبتنی بر اصالت عمل و ارجحیت آن و مصلحت بینی نیز تعبیر شده است. پراگماتیسم از نظر فلسفی آیینی است که فقط آثار عملی شناخت را به عنوان معیار حقیقت می پذیرد و در آن معرفت یا شناختی حقیقت دارد که در عمل نتایجی پربار پدید آورد. طرفداران این عقیده معتقدند ارزش هر واقعیتی به عمل و مشاهده آن مربوط است؛ هر حکمی که انسان صادر می کند موقعی اهمیت دارد که عملی بر آن مترتب باشد. اگر آن حکم یا آن نظریه در زندگی تأثیری نداشته باشد، بحث درباره آن اتلاف وقت بوده و نتیجه ای نخواهد داشت. در پراگماتیسم آنچه نتیجه بخش و مصلحت آمیز است، حقیقت دارد و شایسته پیگیری است.
مبتکر این نظریه ویلیام جیمز( 1910- 1824 م) است. به نظر او باید از جنبه های نظری محض که فایده ای عملی ندارند و نیز از علوم نظری که آثار و نتایج عینی و ملموس و قابل اجرا نداشته باشند، چشم پوشید. ویلیام جیمز اعتقاد داشت که انسان قادر به دستیابی به حقیقت مطلق نیست و اندیشه و تصوری که ما از یک شئی داریم، جزء مجموع آثاری که در عمل بدان منتسب می داریم، نیست.اما در عرصه سیاست، پراگماتیسم عبارت است از پل زدن بین آرمان و واقعیت . هنگامی که موانع متعدد و امکانات محدود مانع دسترسی به یک آرمان می شوند، باید براساس واقعیات موجود آرمان اصلی را تعدیل کرد. در جریان تعدیل اصول آرمانی ممکن است هر سیاستگذاری براساس ایده خود عمل کند و از اصول کلی، تفسیر شخصی بنماید. این عمل در اکثر مواقع موجب شکاف در میان سیاستگذاران شده و به چند دستگی می انجامد که هر یک از طرفین ایده خود را صحیح تر می پندارند. نگرش «اصالت سود» در درون پراگماتیسم متولد شده که اول بار «جان استوارت میل» آن را در بحث اقتصاد سیاسی به طور ضمنی مطرح کرد و توسط ویلیام جیمز به عنوان یک نگرش کلی ارائه گردید. اساس این نگرش انجام عمل براساس سود و منفعتی است که به شخص می رسد. بسیاری از اصول و مفاهیم اندیشه و فلسفه سیاسی بر آمده از غرب به دلیل خاستگاه فکری و جهان بینی حاکم بر آن، عمل گرایی را بر صدر اندیشه خود می نشانند در حالی که در تفکر و فلسفه اسلامی، عمل ارزشمند و سفارش شده است، اما مشروط به نیت و مقصد الهی. از این رو انسان مومن و مسلمان همانند امام خمینی (ره) بیشتر به تکلیف و الهی بودن عمل می اندیشد تا اصالت و نتیجه عمل.