چارچوب امنیتی آمریکا بعد از جنگ سرد/مهدی وحیدی

مفهوم امنیت در دوره های مختلف تاریخی، گفتمان های متفاوتی داشته است. ولی درمقام تحلیل، مفهوم امنیت بین المللی در قالب ایجاد فضایی است که افراد، جامعه وکشورها و دیگر بازیگران جدید بین المللی احساس آسیب پذیری و تهدید را نداشته باشند. درگذشته راهکار اصلی کسب وحفظ امنیت در کسب ونمایش قدرت نظامی محدود می گشت. در حالی که پس از جنگ جهانی دوم دولتها در حال ازدست دادن قدرت و حاکمیت خود به نفع گروه ها و بازیگران جدید در حوزه بین المللی بوده اند، و دراین گفتمان امنیتی که در حوزه نظامی خلاصه می شد جایگاه خود را ازدست داده وعوامل جدید اقتصادی، زیست محیطی، ارزشی (فرهنگی) وارد پارادایم امنیتی روابط بین الملل گردید. در دوران جنگ سرد به دلیل وجود فضای سنگین امنیتی و بروز تهدیدات روزمره میان دو بلوک جهانی به این عوامل تأثیرگذار جدید در مقوله امنیت کمتر توجه می کردند. ولی به دنبال فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در روابط بین الملل نگاه امنیت جهانی متأثر از تک قطب باقیمانده دوران بلوک بندی بود.آمریکا حقیقتا در ابتدای فروپاشی شوروی دچار یک بحران معنا و سردرگمی ماهیتی شد، چرا که محرومیت از وجود دشمن که پایه سیاست خارجی ایدئولوژیک - محور آمریکا بعداز جنگ سرد را تشکیل می داد. فضای امنیتی جدیدی را پیش روی ایالات متحده قرار داده بود. در واقع در دوران جنگ سرد به دلیل غالب بودن پارادایم رئالیسم بر بعد امنیت بین الملل تمامی تهدیدات و گفتمان های امنیت زدا به شکل نظامی و ملی باز تعریف می شد و رقابت تسلیحاتی و تعارضات ایدئولوژیک شرق و غرب ترسیم کننده توازن قوای منجر به امنیت بین المللی می گردید، ولی بعدازجنگ سرد آمریکا به عنوان یک ابرقدرت ایدئولوژیک مفهوم امنیت ازامنیت ملی و نظامی به امنیت جهانی در سیاست های خود تجدیدنظرکرد. بحران معنای ایجادشده در اقتدار آمریکایی موجبات تحول مفهوم عمودی امنیت در دوران جنگ سرد به مفهوم افقی در دوران پس از جنگ سرد گردید وجغرافیای سیاسی جهان بر مبنای قوانین جدید بین المللی هویت بخشی شد. قانون جدید در حوزه امنیت بین الملل چنین بود که «فقدان تهدید به معنای وجود امنیت» نیست برهمین اساس است که آمریکا فقدان ابرقدرتی چون شوروی به عنوان یک تهدید بزرگ را دیگر به معنای وجود امنیت تحلیل نمی کند. ایالات متحده امنیت پس از جنگ سرد خود را به صورت افقی و با عوامل تأثیرگذار جدیدی چون اقتصاد، محیط زیست، مهاجرت، تروریسم، ارزش به اضافه نظامی گری توصیف و تحلیل می کند بعد از 11 سپتامبر 2001 امنیت درسیاست خارجی آمریکا با دو رویکرد امنیت نرم افزاری و امنیت سخت افزاری دسته بندی می شود. در دوران دوقطبی برداشت و ذهنیت جهانیان به صورت ذاتی مفهوم نظامی امنیت در جهان دوقطبی را پذیرفته بود، حال پس از فروپاشی نظام دوقطبی این برداشت و ذهنیت افکار عمومی و بازیگران بین المللی آسیب دیده است، و نیازمند یک ساختاربندی جدید به منظور پذیرش درونی مفهوم امنیت در دنیای جدید هستند. در جهان پس از جنگ سرد پدیده مهاجرت و ایجاد تجانس فرهنگی در کشورهای صنعتی شده وتوسعه یافته عامل برهم زننده امنیت است. گرم شدن زمین، نازک شدن لایه اوزون وآلودگی صنعتی و جنگل زدایی، ظهور پدیده تروریسم بین المللی همگی از عوامل نوینی هستند که در پارادایم امنیت جهانی پس از جنگ سرد و علی الخصوص در سیاست خارجی آمریکا عملیاتی گردیده است. امنیت در سیاست خارجی آمریکا در دوران جنگ سرد براساس تعارضات ایدئولوژیک میان کمونیسم و لیبرالیسم و رقابت تسلیحاتی میان شرق و غرب جهان جایگاه یافته بود، ولی در دوران پس از جنگ سرد رقابت اقتصادی جایگزین رقابت تسلیحاتی گردید و تعارضات ایدئولوژیک میان کمونیسم و لیبرالیسم به تعارضات بین لیبرالیسم و اسلام تبدیل شده است. در کل می توانیم مفهوم امنیت را غیر شفاف دانست همان طوری که زکی لیدی اشاره کرد:

«براساس گسست میان قدرت و اهداف ایجاد شده، دشمن مفهوم اساسی خود را از دست داده است، پایداری مرزهای هویتی در تعریف خود و دیگری از میان رفته است و ماهیت شفاف امنیت نیز از بین رفته است». جنگ سرد دوران گذار از پارادایم دولت- ملت به گفتمان جهانی شدن است، با توجه به تحرک و بی نظمی های روند جهانی شدن در حوزه های متعددی چون اقتصاد، فرهنگ، سیاست، نظامی و ... امنیت غیرتوسعه یافته، مبهم، نارسا و ماهیتاً جدال برانگیز شده است.

امنیت آمریکا در دوران دو قطبی براساس ایجاد ثبات در سیستم بین الملل بود ولی امنیت شوروی در دوران جنگ سرد براساس ایجاد بی ثباتی بین المللی تدوین می گشت به نوعی امنیت آمریکا در ثبات جهان و امنیت شوروی در بی ثباتی جهان بود واین منشعب از منافع ملی آنها بوده است چرا که بی ثباتی در هر نقطه ای از جهانی ناراضیانی را بر سر کار می آورد که عمدتاً گرایشات چپ و همراه با آرمان های کمونیستی شوروی داشتند، لذا از همین رو آمریکا اغلب از ثبات بین الملل حمایت می کرد.

ولی در دوران پس از جنگ سرد وجود قانون جدید و ظهور سیاست های نوین در نظام بین الملل، امنیت مدنظر آمریکا را ایجاد بی ثباتی در نقاط مختلف دنیا قرار داده است و امنیت در سیاست خارجی آمریکا در عصر هژمونیک- محور کنونی با ایجاد بی ثباتی همراه بوده است. ایجاد بی ثباتی در نقاط ژئواستراتژیک دنیا همچون خاورمیانه و شمال آفریقا حتی در آسیای مرکزی و قفقاز و بروز انقلاب های نارنجی و شورش در مسکو و ... را می توان در همین چارچوب تحلیل کرد.
امنیت ارزشی

از سوی دیگر، سیاست خارجی آمریکا ایدئولوژیک است یعنی در کنار واقع گرایی یک ابرقدرت، دارای پشتوانه ایدئولویک چون لیبرال دموکراسی است. این ایدئولوژی در دوران جنگ سرد برای حفظ امنیت ارزشی و پیگیری خواسته های رئالیستی سیاست خارجی آمریکا با ایدئولوژی کمونیستی شوروی به توازن می پرداخت و در رقابت امنیتی بود. ولی پس از جنگ سرد آمریکا به عنوان مدعی نظم دهنده به سیاست بین الملل برای حفظ امنیت ارزشی خود نیازمند یک دشمن ارزشی یا رقیب ایدئولوژیک جایگزین شد.

این نقش رقابتی بعد از جنگ سرد و علی الخصوص پس از 11 سپتامبر 2001 به اسلام و اسلام گرایان داده شد، و به نوعی استراتژی امنیتی سد نفوذ کمونیسم به سد نفوذ اسلام تغییر شکل داد و معادلات امنیتی در سیاست بین الملل میان غرب و اسلام ادامه یافته است. همه کشورها از جمله آمریکا نیز به دنبال کم هزینه تر کردن راه رسیدن به منافع ملی هستند تا در نتیجه آن امنیت سهل الوصولی را به دست آورند. آمریکا به عنوان یک بازیگر قدرتمند جهانی با گسترش هنجارها و ارزش های مدنظر خود به دنبال درونی کردن برداشت جهانیان از ارزش های آمریکایی است تا کمتر شاهد تناقضات و تعارضات درونی جهانیان با ارزش های آمریکایی باشد، و در صورت تحقق چنین هدفی بتواند امنیت و منافع ملی خود را با کمترین هزینه کسب و حفظ کند از همین رو بعد از 11 سپتامبر آمریکا با قلب مفهوم تروریسم و هدایت افکار جهانیان به تروریسم اسلامی و تخریب ارزش های ایدئولوژیک رقیب (اسلام) بسترهای جهانی کردن امنیت ارزشی مورد نظر آمریکا را فراهم کرد.

در تحلیل نهایی از جایگاه امنیت در سیاست خارجی آمریکا لازم به ذکر است که شاید نبود یک رقیب و توازن دهنده معادلات جهانی در برابر آمریکا همچون شوروی در ابتدا مسرت بخشی و نوید یک جهان تک قطبی با رهبریت آمریکا را می داد ولی ایالات متحده پس ازگذشت چند صباحی از فروپاشی نظام دو قطبی متوجه این نکته گردید که اگر در دوران جنگ سرد با یک دشمن و رقیب قوی رو به رو بود که منافع ملی و امنیت آمریکا را تهدید می کرد، در حال حاضر اکثر بازیگران قدیمی و جدید بین المللی دشمن و رقیب بالقوه آمریکا هستند و امنیت آمریکا را به خطر می اندازند. در گذشته اروپای غربی و سایر کشورها بلوک غرب از ترس وجود یک خطر بزرگ مثل شوروی به آمریکا پناه آورده بودند و امنیت خود را با امنیت آمریکا گره زده بودند، ولی در دنیای فعلی که شوروی وجود ندارد. فلسفه وجودی حمایت از امنیت آمریکا برای اروپائیان غربی و بلوک غرب به غیر از انگلیس معنای خاصی ندارد، در دیگر بلوک هم که کشورهای تحت نفوذ شوروی هستند درگیری ارزشی و ایدئولوژیک و فاصله توسعه یافتگی آنها مانع از پیوند امنیتی با آمریکا می گردید، از دیگر سو، فضای جهانی شدن در حوزه فرهنگی و رسانه ای یکی دیگر از پاشنه های آشیل در حفظ امنیت ایالات متحده آمریکاست، لذا می بینیم که ایالات متحده که دنیا را دهکده جهانی می داند در دوران پست مدرنیسم، بازگشت و عقب گردی اجباری به ابزارهای قدیمی حفظ امنیت آورده و بهره گیری از زور و نیروی نظامی برای حفظ امنیت خود را در دستور کار گذاشته است و گفتمان امنیتی خود را بالاجبار تنها در حوزه نظامی می بیند، چرا که در حوزه اقتصادی، فرهنگی، ارزشی ظرفیت های همه گیر لازم به منظور رقابت با بازیگران قدرت یافته نوین در سیاست بین الملل را ندارد.

منابع:

-دکتر سیدعبدالعلی قوام- روابط بین الملل نظریه ها و رویکردها- انتشارات سمت. گفتار ششم

-دکتر سیدعبدالعلی قوام- جهانی شدن و جهان سوم- دفتر مطالعات سیاسی بین الملل وزارت امور خارجه- فصل ششم

- دومنیک داوید- مفهوم امنیت پس از یازده سپتامبر- ترجمه معصومه سیف افجه ای- دفتر مطالعات سیاسی بین المللی ص 11
- دکتر منوچهر محمدی- استراتژی نظامی آمریکا بعد از یازدهم سپتامبر- بنیاد فرهنگی غرب شناسی- ص 138