احزاب سیاسی ایران (بخش اول)

مرتضی صفار هرندی
صرف یک دوره سه ساله برای پرداختن به روند تحول جریان های سیاسی معاصر کشور و در قالب 146 مقاله، زمان کوتاهی نبود. اما در همین دوره نسبتا طولانی نیز تنها می شد به جریان های کلی پرداخت. آنچه برای ما اهمیت داشت نگاهی اجمالی به ماهیت فکری، رفتارهای سیاسی و تأثیرات متقابل احزاب، گروه ها و سازمان های سیاسی رسمی و غیر رسمی اما مهم و تأثیرگذار این دوره بود. واقعیت این است که اگر می خواستیم به جزئیاتی که معمولا درباره احزاب و گروه ها بیان می شود بپردازیم امکان ارائه این تصویر لزوماً اجمالی فراهم نمی شد. گو این که حتی در همان حد مختصر نیز با تذکرهای مکرر برخی از خوانندگان درباره رسیدن سریع تر به وضعیت جریان های سیاسی حال حاضر مواجه بودیم. اما دسته دیگری از خوانندگان نیز بودند که بیان جزئیات بیشتری درباره احزاب و گروه ها را مطالبه می کردند اگر چه سلسله مقالات «جریان شناسی سیاسی» ظرفیت و اقتضای پاسخ به این مطالبه را نداشت، اما این امر به مفهوم ناموجه بودن چنان مطالبه ای نبود.
بدین سان خود را موظف یافته ایم تا در سلسله مطالب کوتاه تری وارد جزئیاتی درباره احزاب سیاسی معاصر بشویم.
یکی از وجوه مشترک مقالات آینده با مباحث «جریان شناسی سیاسی» بررسی احزاب به صورت حتی الامکان دوره ای است. دوره نخست به احزاب دوران مشروطه تا پایان سلطنت پهلوی اول اختصاص خواهد داشت. این دوره از جهت شناخت نحوه شکل گیری و افراد تشکیل دهنده اولین احزاب سرزمین ما اهمیت فراوان دارد. بسیاری از سنت های تحزب ایرانی در این دوره بنیان نهاده شده است. در میان این سنت ها تأثیرپذیری ناقص از الگوهای غربی و بالاخص احزاب چپ گرای اروپا، انشعاب های مکرر و عمر کوتاه احزاب بیش از هر چیز خودنمایی می کند. نقش احزاب منادی شعارهای آزادی طلبانه و عدالت خواهانه در شکل گیری یک دوره حکومت دیکتاتوری از دیگر موضوعات قابل توجه در این دوره است. فرجام این دوره نیز عبرتی برای همیشه احزاب ایرانی است که قرار گرفتن خواسته و ناخواسته در پازل برنامه قدرت های خارجی می تواند آنها را به ناکجا آباد شکست و بدنامی همیشگی سوق دهد.
پس از این دوره ، بازار پر رونق حزب گرایی در فاصله زمانی شهریور 1320 تا مرداد 1332 و سپس رکود آن در خفقان یک دهه ای تا ظهور پدیده نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی (ره) در سال 1341 را مورد بررسی قرار خواهیم داد. بخش اول این دوره شاهد تأسیس احزاب و گروه های بی شماری بوده است که اغلب آنها در فاصله کوتاهی منحل و یا دچار عارضه انشعاب شده اند. جامعه رهیده از دیکتاتوری رضا شاه در کنار مشاهده احزاب خلق الساعه و صرفاً جویای نام، نظاره گر یک دسته بندی شفاف تر از رنگ های مختلف ناسیونالیسم (از باستان ستایی حامی اقتدار بیشتر خانواده سلطنت تا ملی گرایی خواستار ملی شدن صنعت نفت) و ترکیبی از گروه های رنگارنگ چپ گرای حامی یا منتقد ابرقدرت شوروی، طرفدار سوسیالیسم اروپایی و ... بود. علاوه بر احیای نقش تشکیلات روحانیت و انجمن های دینی در صحنه سیاسی، ظهور یک تشکل سیاسی دارای اهداف ناب اسلامی ( جمعیت فداییان اسلام) از دیگر وجوه امتیاز این دوره به شمار می رود. فعالیت های زیرزمینی گروه های ملی گرا و یا چپ گرا در داخل و خارج کشور در فاصله زمانی پس از کودتای 28 مرداد تا نهضت امام خمینی (ره) موضوعات قابل مطالعه دیگری است که ان شاء الله بایستی به آنها بپردازیم.
اگر چه نهضت امام خمینی (ره) به کلی جدای از ماهیت حزبی بوده است، اما شناخت رفتار هر یک از احزاب و سازمان های سیاسی در قبال این حرکت بزرگ و سپس تأثیرپذیری رویکرد گروه های حتی غیر دینی از نتایج آن در نیمه دهه 40 تا نیمه دهه 50 فصل جذابی از شناخت گروه های سیاسی را در این دوران رقم می زند. همچنین شناخت بازیگران این صحنه اعم از احزاب سیاسی و نیز تشکل های فرهنگی فرمایشی و وابسته به قدرت های مسلط خارجی و دربار، گروه های مسالمت جوی منتقد رژیم و گروه های مسلح در این مرحله برای درک فضای متفاوت سال های پیش از شکل گیری انقلاب اسلامی و پس از آن، ضروری است.
سال های 1357 تا 1360 نیز از جهت ارائه یک تابلو از تمامی بضاعت تخرب و گروه گرایی در ایران و بازیگران آن قابل توجه خواهد بود. انواع و اقسام گروه های چپ گرای حامی شوروی، چین، آمریکای لاتین، احزاب چپ اروپای غربی، ملی گرایان، گروه های دارای ایدئولوژی التقاطی اعم از شرقی و غربی در این دوره می تواند مورد بررسی قرار گیرد. اما مهم تر از همه اینها بررسی اولین تجربه احزاب فراگیر و سازمان های کم جمعیت اما تاثیرگذار برخاسته از متن توده های مردم و تفکر اسلامی در سال های پس از 1360 است.
سرانجام این سلسله مقالات، به بررسی احزاب و گروه هایی اختصاص خواهد داشت که در دوران پس از جنگ تحمیلی و خصوصاً از سال 1375 تاکنون به صحنه آمده اند. در این مرحله ، شناخت احزاب و جبهه های فعال پدید آمده از بطن انتخابات خرداد 1376 و دولت برآمده از این انتخابات توجه ویژه ای را طلب می کند. تغییرات درون جبهه ای در این زمان بیش از هر دوره دیگری قابل بررسی است. در این دوره احیای فعالیت جریان های ورشکسته سیاسی و فرهنگی و اتصال آنها با نهادهای بیگانه از موضوعاتی است که کاملاً به شناخت وضعیت فعلی کمک خواهد کرد. می توان حدس زد که در بسیاری از قسمت های این سلسله مقالات در بیان تاریخچه هر یک از احزاب و گروه ها مرز دوره خاص درنوردیده می شود. چرا که برخی از احزاب و سازمان ها دارای عمری فراتر از هر یک از مراحل پیش گفته هستند. اما به هر حال مرحله بندی این بحث قابل اجتناب نیست.
به حول و قوه الهی از هفته آینده این سلسله مباحث را آغاز خواهیم کرد. این راهی است که راهنمایی همراهان، پیمودن آن را با سلامت بیشتر قرین می سازد.
سردبیری: تیتر اصلی سند با این عنوان بوده است: "شناخت احزاب سیاسی ایران" که جهت هماهنگی با قسمت بعدی به صورت مشاهده شده تغییر یافت.