ناتو؛ بودن یا نبودن/سید یاسر جبرائیلی

بصیرت: سازمان پیمان آتلانتیک شمالی( ناتو) این روزها در حالی شصتمین سالگرد تاسیس خود را جشن می گیرد که نشست دو روزه آن به شدت تحت تاثیر مسئله بازگشت فرانسه به ساختار فرماندهی این سازمان است. نیکلا سارکوزی رئیس جمهور فرانسه ماه گذشته میلادی طی یک کنفرانس خبری اعلام کرد پاریس بازگشت رسمی خود به ساختار فرماندهی ناتو را در نشست سوم و چهارم مارس (چهاردهم و پانزدهم فروردین) اعلام خواهد کرد. حضور مجدد پاریس در کمیته فرماندهی ناتو در حالی که بیش از چهار دهه از خروج فرانسه از این سازمان -در اعتراض به حاکمیت واشنگتن بر آن- می گذرد، بحث های زیادی را در داخل و خارج فرانسه برانگیخته است. موشکافی این اتفاق که نقطه عطفی در روابط میان کشورهای عضو ناتو به شمار می رود، ضروری به نظر می رسد.
سال 1966 در حالی که 17 سال از تشکیل ناتو می گذشت ژنرال «شارل دوگل» رئیس جمهور وقت فرانسه در اعتراض به توسعه طلبی واشنگتن و سلطه آمریکا بر این سازمان، از ناتو خارج شد و دستور داد پایگاه های نظامی آمریکا در خاک کشورش تعطیل شود. پس از گذشت بیش از چهار دهه از آن رویداد، «نیکلا سارکوزی» رئیس جمهور کنونی فرانسه، رویه ای متفاوت با اسلاف خود برگزید و از همان روزهای آغازین حکومت خود، بر تجدید نظر در روابط کشورش با ناتو تاکید کرد تا اینکه سرانجام در شصتمین سالگرد تاسیس این سازمان، به طور رسمی از بازگشت پاریس به کمیته فرماندهی ناتو خبر داد.
«هویت» و «استقلال» اروپایی همیشه میان اتحادیه اروپا و ناتو به بحث های جنجالی دامن زده است و اگر این روزها در اعتراض به پیوستن فرانسه به کمیته فرماندهی ناتو شده مخالفت هایی در داخل این کشور صورت می گیرد، به این علت است که برای فرانسوی ها این طعنه بسیار سنگین است که «پاریس دنباله روی واشنگتن است». اصول گلیستی در حاکمیت و استقلال فرانسه همواره به عنوان بهترین راه حل برای حفظ جایگاه فرانسه در سیاست بین المللی تلقی شده و فرانسویان در مقابل هرگونه حرکتی از جانب دولتمردان این کشور که بوی نومحافظه کاری و تخطی از اصول گلیستی دهد، ایستاده اند.
اگرچه نیکلا سارکوزی را یک نومحافظه کار آمریکایی با پاسپورت فرانسوی خوانده اند، اما وی یکی از اعضای جریان گلیست بوده و با حمایت این جریان روی کار آمده است. بنابراین، درباره پیوستن پاریس به کمیته فرماندهی ناتو نباید از هویت حزبی سارکوزی چشم پوشی کرد و این حرکت وی را نیز در شمار دنباله روی های او از کاخ سفید قرار داد. لذا در این میان موشکافی پیشینه مواضع رئیس جمهور فرانسه در قبال ناتو و اساسا سیاست دفاعی- نظامی وی، بی وجه و بی مناسبت نیست.
از دیدگاه فرانسه، اتحادیه اروپا باید یک بازیگر مستقل در عرصه
بین المللی باشد. بر اساس همین دیدگاه است که در سال 1994 ایجاد سیاست دفاعی و امنیتی اروپا موسوم بهESDP در کتاب سفید دفاع ملی فرانسه مطرح و از آن به عنوان یکی از اولویت های دفاعی پاریس یاد شد. دیدگاه کشورهای اروپایی نیز متفاوت از نگاه فرانسه نبود. این کشورها پس از سال ها همراهی با ناتو به این نتیجه رسیده بودند که نقش آفرینی در معادلات جهانی و دخالت در بحران ها، بدون برخورداری از ظرفیت عملیاتی معتبر و ابزارهای نظامی مستقل امکان پذیر نیست. از همین رو، در دوم اکتبر سال 1997 معاهده ESDP به تصویب کشورهای عضو این اتحادیه رسید و از اول ماه مه 1999 به مورد اجرا گذاشته شد. از سال 1997 سازمان دهی ارتش فرانسه و تعریف ماموریت های آن در راستای سیاست خارجی و امنیتی مشترک و نیز سیاست دفاعی و امنیتی اروپا صورت گرفته است. از آنجایی که نهایی شدن طرح ESDP به معنای استقلال نظامی اتحادیه اروپا از آمریکا است، واشنگتن از ابتدای طرح بحث معاهده سیاست دفاعی و امنیتی اروپا مخالفت خود را با آن اعلام داشته است.
سوالی که در این میان پیش می آید این است که آیا با بازگشت فرانسه به ساختار فرماندهی ناتو، ایده واشنگتن محقق شده و فرانسه به عنوان طراح استقلال نظامی اروپا از آمریکا، عقب نشینی کرده است؟ پاسخ این سوال را باید در مواضع نیکلاس سارکوزی جست و جو کرد. سارکوزی قبل از تکیه زدن به صندلی ریاست اتحادیه اروپا در جولای 2008 تصریح کرده بود که نهایی شدن پیمان ESDP شاهکار دوره ریاست پاریس بر این اتحادیه خواهد بود. اگر در دو شرطی که رئیس جمهور فرانسه برای پیوستن به ساختار فرماندهی ناتو لحاظ کرده، دقیق شویم، اهداف فرانسه از این اقدام روشن تر می شود. شرط اول پاریس این است که آمریکا قابلیت دفاعی مستقل اروپا را قبول کند و دیگر اینکه به فرانسه پستی در رده های بالای ناتو داده شود.
از این رو به نظر می رسد سارکوزی به این نتیجه رسیده است که اگر می خواهد پایه گذار یک پیمان امنیتی درون اروپایی باشد، ابتدا باید خود را به اعضای کنونی ناتو متعهد و قابل اعتماد نشان داده و از پست رده بالایی که احراز می کند در راستای اهداف اعضای اروپایی ناتو بهره گیرد. رئیس کمیته نظامی اتحادیه اروپا نیز بر همین عقیده است و عادی شدن روابط فرانسه با ناتو را باعث «آسان تر شدن پیشرفت پروژه پیمان دفاعی اتحادیه اروپا» می داند.
همه این بحث ها درباره تلاش های موجود برای استقلال نظامی اروپا در حالی بر سر زبان هاست که ناتو به شدت از اختلافات درونی رنج می برد. آمریکا که تا کنون کشورهای اروپایی را غلامان حلقه به گوش خود، و خاک آنها را حیاط خلوت خویش می پنداشت، هم اکنون به کشورهای عضو ناتو اصرار دارد که نیروهای بیشتری به افغانستان اعزام کنند، اما اکثر اروپایی ها با این طرح مخالفند. پاسخ تند وزیر دفاع آلمان به وزیر دفاع آمریکا در همین باره و هشدار کانادا مبنی بر خروج از ناتو نشان دیگری از بحران موجود در این پیمان است. هم اکنون، در بحبوحه معضلات بی سابقه اقتصادی که دامنگیر غرب است، اعضای اروپایی ناتو بودجه دفاعی شان را بین ناتو و وزارت دفاع اتحادیه اروپا تقسیم می کنند و بین اعضای ناتو در مورد سهم هر کشور از پرداخت هزینه ها، بحث های زیادی درگرفته است. هم اکنون اتحادیه اروپا و ناتو هر کدام لیست طویلی از تجهیزات نظامی برای خریداری به اعضای خود داده اند، اما به دلیل بحران اقتصادی موجود، اتحادیه اروپا و ناتو نتوانسته اند بر سر این لیست مصالحه کنند. به لیست اختلافات موجود میان اروپا و آمریکا در مسائل نظامی، مسئله سپر موشکی آمریکا در شرق اروپا را نیز باید اضافه کرد. اروپایی ها به تنگ آمده اند از اینکه آمریکا خود را صاحب اختیار خاک آنها بداند و بدون توجه به هویت و استقلال این کشورها، هرگاه خواست، اقدام به احداث سامانه موشکی کرده و تبعات آن را دامنگیر این کشورها کند و هرگاه اراده کرد، از این امر صرف نظر کند.
سارکوزی که امروز آهنگ پیوستن به ساختار فرماندهی ناتو را کرده است، در دل با «دومینیک دو ویلپن» رقیب اصلی خود موافق است که «ملحق شدن به بلوک غرب در زمانی که غرب به هیچ وجه تنها بازیگر میدان در عرصه بین الملل نیست، و کشورهای دیگر در حال رشد هستند، یک اشتباه استراتژیک است». آمریکا در جنگ های عراق و افغانستان توانست هزینه جنگ را با
هم پیمانان خود در ناتو تقسیم کند. فرانسه هم اکنون پنجمین کشور بزرگ تامین کننده بودجه ناتو و چهارمین کشور تامین کننده نیروی این سازمان است، در حالی که به دلیل عدم حضور در ساختار فرماندهی اختیار نیروهای خود را ندارد. آلمان که در این ساختار حضور دارد، با جنگ افغانستان مخالفت کرد و نیروهای خود را به این کشور اعزام نکرد. اما فرانسه از این حق محروم ماند و به همراه واشنگتن در باتلاق افغانستان گرفتار آمد. به عقیده سارکوزی، فرانسه هم اکنون «به ناتو سرویس می دهد، اما در تصمیم گیری ها حضور ندارد».
فرانسه و دیگر کشورهای اروپایی پس از شرائط به وجود آمده در نتیجه سیاست های دولت بوش، نسبت به تشکیل پیمان دفاعی مستقل اروپایی مصمم تر شده اند. هم اکنون هدف پاریس از بازگشت مجدد به ساختار فرماندهی ناتو دستیابی به ابزارهای قدرتمندتری برای جدا ساختن اروپا از آمریکای به محاق رفته است. کشورهای عضو اتحادیه اروپا نیز به این امر کاملا واقفند و از پیوستن طراح پیمان دفاعی- امنیتی اتحادیه اروپا به ساختار فرماندهی ناتو استقبال کرده اند. سال های آینده، سال هایی بسیار حساس و شاید ناگوار برای سازمان پیمان آتلانتیک شمالی خواهد بود.