القاعده در آذربایجان

بصیرت: طی هفته‌های اخیر نهادهای امنیتی آذربایجان شماری از افراد را در این کشور به اتهام ارتباط با القاعده و الجهاد دستگیر کرده‌اند که اصل این موضوع از سوی برخی گروه‌های مخالف داخلی محل تردید قرار گرفته است.
گروه تحلیل: آذربایجان تنها کشور قفقاز جنوبی است که اکثریت جمعیت آن را مسلمانان تشکیل می‌دهند و اسلام در این کشور از دیرباز مورد اکرام مردم بوده است. هرچند، به ویژه مظاهر مذهبی در باکو طی سال‌های اخیر کاهش یافته و کمتر به چشم می‌آید، اما گرایش‌های مذهبی در سایر مناطق این کشور جلوه‌ای مشهود دارد و مذهب مؤلفة اصلی هویت اجتماعی مردم است. اما آنچه طی ماه‌ها و هفته‌های اخیر توجه محافل خبری و تحلیلی را در خصوص جامعة مذهبی آذربایجان به خود مشغول داشته، اظهارنظرهای مکرر مقامات دولتی این کشور پیرامون افزایش تحرکات و فعالیت‌های گروه‌های رادیکال اسلامی و تهدیدات ناشی از این روند است.
در همین رابطه، اخیراً الدار محمودوف، وزیر امنیت ملی آذربایجان طی مصاحبه‌ای به نُه گروه وابسته به القاعده و الجهاد اشاره و از آنها به عنوان گروه‌های تروریستی و تندرو یاد کرده که در مناطق مختلف این کشور به تحرکات مخفی مشغول هستند. به تأکید او، این گروه‌ها در اقدامات خرابکارانة خود، ضمن توسل به خشونت، براندازی حکومت و قبض قدرت را مطمح‌نظر داشته و دارند. به اظهار او؛ هدف دیگر این گروه‌ها ممانعت از شکل‌گیری دولتی مردمی و دموکراتیک و ایجاد بی‌ثباتی سیاسی و اجتماعی در کشور است. بنا به اعلام خبرگزاری‌ها، نهادهای امنیتی آذربایجان طی هفته‌های اخیر 140 نفر از اعضاء منتسب به این گروه‌ها را به اتهام اقدامات جنایت‌کارانه و 4 نفر را به تلاش مسلحانه علیه دولت دستگیر کرده‌اند. به اظهار مقامات امنیتی؛ شماری از این افراد در خارج از مرزهای آذربایجان دوره‌های آموزش‌های نظامی را گذرانده، تسلیح شده و کمک‌های مالی دریافت کرده‌‌اند. شایان ذکر است که در برخی آمارهای دولت‌ آذربایجان شمار اعضاء گروه‌های وهابی در این کشور حدود 50 هزار نفر اعلام شده که به تأکید دولت حدود 5 تا 6 هزار نفر از آنها فعال بوده و تمایلات سیاسی دارند.
در این بین، برخی مخالفین دولت از جمله زرتشت علیزاده، کاندیدای سابق ریاست‌جمهوری با اشاره به انجام رفرداندوم اخیر قانون اساسی که طی آن این مهم به تصویب رسید که در شرایط جنگی نیازی به برگزاری انتخابات ریاست جمهوری نیست و رئیس‌جمهور وقت امکان ابقاء در این مسند را خواهد یافت، دستگیری‌های اخیر را برزگ‌نمایی تهدید بنیادگرایی اسلامی از سوی مقامات دولتی و اقدامی در راستای توجیه رفرداندوم می‌دانند (در مطالب پیشین ویژة ایراس به جزئیات رفراندم تغییر قانون اساسی آذربایجان اشاره شده است). به این معنا که دولت در تلاش برای توجیه انطباق رفراندوم با شرایط موجود کشور و به تبع آن امکان تعمیم مفاد آن به نخبگان حاکم به فکر ایجاد و بزرگ‌نهایی تهدیدات علیه ثبات کشور افتاده است.
کارشناسان دیگر نیز ضمن پذیرش جهانی بودن خطر تروریسم و احتمال ریزش آن به آذربایجان، خطر بنیادگرایی اسلامی را‌ آن طور که طی ماه‌های اخیر در کلام مقامات دولتی جاری شده، واقعی نمی‌دانند. مرور تحولات آذربایجان در دورة پس از شوروی نیز گواه آن است که این کشور طی این سال‌ها هیچ‌گاه به سان کشورهای آسیای مرکزی و حتی خود روسیه با تهدیدات ناشی از رادیکالیسم اسلامی مواجه نبوده است. در عین حال، کارشناسان تأکید می‌کنند که تحدید مخالفین و تمرکز قدرت در دولت (از جمله از طریق انجام رفرداندوم) به معنای مسدود شدن مجاری ایراد اعتراض قانونی است که می‌تواند به سان کشورهای آسیای مرکزی از جمله ازبکستان اسباب توسل گروه‌های مخالف به شیوه‌های غیرقانونی از جمله رادیکالیسم اسلامی را فرآهم آورد. به عبارتی دیگر آنها با اشاره به تجربه بنیادگرایی در آسیای مرکزی، تشدید فعالیت‌های سیاسی اسلامی را نتیجة طبیعی تحدید فضای سیاسی کشورهای این منطقه می‌دانند که اعضاء منتسب به این گروه‌ها در صدد برمی‌آیند تا از این طریق توسل به اسلام به اعلام مخالفت خود با سیاست‌های دولتی مبادرت کنند.
به باور آنها، در شرایط فعلی آذربایجان که میزان آزادی‌های سیاسی به نحو فزاینده‌ای در حال کاهش است، حتی اگر اقدامات رادیکال در قالب اسلامی ظهور نباید، تلاش‌های افراطی در قبال وضع موجود در هر قالب دیگری امکان زایش دارد. به باور آنها، هرچند در حال حاضر شمار فعالان سیاسی اسلامی اندک است، اما، تشدید نارضایتی‌های موجود از جمله نسبت به تحدید‌ فضای سیاسی، مشکلات اجتماعی و دشواری‌های اقتصادی، می‌تواند در افزایش شمار آنها مؤثر باشد. آنها در این زمینه، تشدید محدودیت‌های دولت در حوزة سیاسی را ملموس دانسته و در این خصوص به افزایش موانع در برگزاری نشست‌های سیاسی، برخی بازداشت‌ها با اهداف سیاسی و تفسیر موسع اختیارات دولت اشاره می‌کنند. به همین اعتبار، این عده دستگیری‌های شمار افراد در آذربایجان به اتهام ارتباط با القاعده و الجهاد که وجاهت آن هرگز به اثبات نرسیده را دلیل مضاعف برای تشدید گرایش به اسلام سیاسی می‌دانند.
شایان ذکر است که چندی پیش مقامات امنیتی آذربایجان یکی از افسران این کشور را به اتهام نگهداری سلاح دستگیر کردند و وی در اعترافات خود تأکید کرد که هدف او از جمع‌آوری سلاح، حمله به سفارت‌خانه‌های غربی و اسرائیل بوده که این امر موجی از نگرانی را نه تنها در آذربایجان، بلکه در کشورهای غربی نیز به دنبال داشت. با این التفات، از دید برخی کارشناسان با عنایت به شاکلة اسلامی جامعة آذری و همچنین با توجه به اقدامات ضدانسانی اسرائیل در غزه، اصرار دولت در حفظ رابطة خود با دولت و شرکت‌های اسرائیلی نیز می‌تواند اسبابی برای تشدید موضوع‌گیری‌ تند گروه‌های اسلامی علیه دولت و در برخی موارد توسل آنها به اقدامات رادیکال برای اعتراض به سیاست‌ها باشد. این موضوع با عنایت به برگزاری تظاهرات‌ها و نشست‌های ضداسرائیلی متعدد در آذربایجان به ویژه پس از تهاجم نظامی اسرائیل به غره ملموس‌تر به نظر می‌رسد.