شیوه های رسول اکرم (ص ) برای ایجاد دگرگونی فرهنگی

تاریخ اسلام

شماره 28 فصلنامه تخصصی تاریخ اسلام با عناوین زیر منتشر شده است : قبیله کنده قبل از اسلام مبانی و ساز وکارهای دگرگونی فرهنگی در عصر نبوی جریان شناسی سیاسی بنی هاشم پس از سقوط عاشورا ابن ابی العوجا و امام صادق علیه السلام فاطمیان و آل بویه و تبلیغات شیمی قومس و اسماعیلیان و...

در بخشی از مقاله « مبانی و ساز وکارهای دگرگونی فرهنگی در عصر نبوی » که نوشته خانم فاطمه جان احمدی است چنین می خوانیم :

برجسته ترین آثار ونتایج رسالت پیامبر (ص ) ایجاد دگرگونی فرهنگی و جایگزین نمودن برنامه های اصلاحی و تربیتی به شمار می آمد که ضمن نوسازی جامعه نوبنیاد مدینه می توانست به تحکیم انگاره های فرهنگی میان مسلمانان بینجامد. در این طریق رسول اکرم (ص ) شیوه هایی را به کار گرفت که از میان آنها می توان به موارد ذیل اشاره نمود :

1 ـ شیوه سیاسی : تشکیل دولت اسلامی و تقویت ارکان سیاسی اجتماعی اقتصادی و نظامی آن مهم ترین عامل ومنبع توانایی در ایجاد دگرگونی های همه جانبه به شمارمی آید.هر چند این شیوه سیاسی دوسویه بود یعنی هم ابراز دگرگونی اجتماعی و به تبع آن تغییرات فرهنگی محسوب می گردید همچنین اهرمی برای ایجاد نظم اجتماعی و به دنبال آن کنترل اجتماعی و یادرونی کردن ارزشی قلمداد می شد.

دولت اسلامی مدینه به دو شیوه تسلط اجتماعی خود را برجامعه اعمال نمود. نخست با شیوه تسلط اجباری که باطرح قوانین و مقررات شهری تعیین حقوق اجتماعی و دینی به طور مستقیم بر جامعه نظارت داشت . دوم شیوه ترغیبی که به وسیله تشویق و ترغیب انسان ها را به سازگاری با هنجارهای اجتماعی و ارزش های اسلامی دعوت می نمود.

2 ـ شیوه اجتماعی : طرح قوانین اسلامی و اقدامات اجتماعی چون عقدنامه ها پیمان نامه ها و صلح نامه هایی که محتوای اجتماعی داشت و به ساماندهی فرهنگی و وفاق اجتماعی می توانست بینجامد. به گونه ای که در سایه سیاست خاص نبی مکرم اسلام (ص ) مبنی بر عقد اخوت به زودی مردم یثرب ومهاجرین علاوه بر فرهنگ پذیری وهم گرایی اسلامی به وفاقی مبتنی بر اصول برادرانه نایل آمدند زیرا ایجاد تماس مستقیم و پیوند دینی باالسابقون (مهاجرین ) و نسل جدید(انصار) به فرایند فرهنگ پذیری مسلمانان و تسریع آن در مدینه افزود. هر چند سایر برنامه های اجتماعی پیامبر(ص ) نیز در تقویت بنیاد همبستگی اجتماعی عناصر نامتجانس در مدینه نیز موثر افتاد و به پایداری نظام اسلامی در مدینه کمک کرد.

3 ـ شیوه فرهنگی : صرف نظر از وسعت معنایی و پیچیدگی تعاریف فرهنگ می توان به اختصارسیاست فرهنگی پیامبر اکرم (ص ) را در موارد ذیل ذکر نمود.

1 ـ3 تخریب نظام فکری و اخلاقی جاهلی وجایگزین کردن ارزش های جدید فرهنگی منشعب از متن اسلام و متکی به آموزه های قرآنی در این روش مهم ترین ابزار پیامبر موعظه نصایح قرآنی برای تخریب و یا تصحیح آموزه های غلط جاهلی بود.

2 ـ 3 گفتار رفتارو کردار پیامبر اکرم (ص ) شخصیت عالی رفتار متعالی وسلوک مردمی پیامبر اکرم جذابیت های ویژه ای را برای آن حضرت به عنوان رهبر جامعه اسلامی به ارمغان آورد. او دارای اخلاقی کامل و جامع تمام فضایل وکمالات انسانی بود که متناسب با آن پروردگار تبارک و تعالی او را این چنین می ستاید : « انک لعلی خلق عظیم ای پیامبر تو دارای بهترین اخلاق هستی . » « ولوکنت فظاا غلیظ القلب لانفضو من حولک اگر تندخو و سخت دل می بودی مردم از اطرافت پراکنده می شدند. »

با این توصیف سیره عملی آن حضرت (ص ) اعم از صفات و اخلاق نیکو و برخورد ملایم با مردم و خانواده او را « اسوه حسنه » و الگویی مناسب برای تمامی مسلمانان قرار داد تا با تمسک به سیره مبارکش به تغییر فرهنگی نایل آیند و نیز ارزش ها و هنجارهای اجتماعی را در جامعه نهادینه نمایند. « لقدکان لکم فی رسول الله اسوه حسنه » در (سیره وسخن ) پیامبرخدا برای شما الگویی نیکوی است . » منابع نمونه های بسیاری از مناسبات خانوادگی پیامبر (ص ) را ثبت کرده اند از جمله این شهر آشوب در مناقب (ج 1 ص 146 ) بخشی از سلوک پیامبر(ص ) را این گونه می نگارد : « رسول خدا صلی الله علیه وآله کفش خود را وصله می زد پوشاک خویش را می دوخت در منزل را شخصا باز می کرد گوسفندان وشترها را می دوشید و به هنگام خسته شدن خادمش در دستاس کردن به کمک او می شتافت و آب وضوی شبش را خود تهیه می کرد.و در همه کارها به اهل خانه کمک می کرد و لوازم خانه وزندگانی را به پشت خود از بازار به خانه می برد. » ازاین رو یکی از مهم ترین عوامل پیشرفت اسلام اخلاق نیکو و برخوردی ملایم با مردم بود. رشیدالدین میبدی هم درتایید همین مطلب در تفسیر آیه « انک لعلی خلق عظیم » می نویسد : « رسول خداصلی الله علیه و آله امر و نهی قرآن را چنان پیش گرفت و به خوش طبعی رفتار نمود که گویی خلق وی و طبع وی خود آن بود. »

بلغ العلی بکماله

کشف الدجی بجماله

حسنت جمیع خصاله

صلوا علیه و آله

3 ـ 3 شیوه عدالت محوری و مدارا : از میان همه خصال نیکوی نبی مکرم اسلام (ص ) رعایت اعتدال مدارا و مساوات در توسعه فرهنگ ارزشی اسلام نقش به سزایی ایفا نمود.

گردآمدن مسلمانان و غیرمسلمانان زیرچتر حمایت حکومت اسلامی صرفا با جذبه ای پیامبرگونه امکان پذیر می بود.توجه آن حضرت به تازه مسلمانان و مولفه القلوب ها به سان برگ برنده ای برشتاب گسترش مفاهیم ارزشی اسلام می افزود و راه هربهانه ای را برای تمرد و سرکشی مشرکان می بست به همین دلیل در سرلوحه اقدامات اجتماعی و اقتصادی پیامبر اکرم (ص ) توزیع عادلانه غنایم و درآمد بیت المال مسلمین قرار داشت اغماض از اشتباهات مشرکان و منافقان و یا بخشیدن غنایم به مولفه القلوب ها نمونه های تاریخی از رفتار پیامبر با این جماعت نو مذهب بود.

4 ـ 3 تصحیح آداب و رسوم جاهلی و عرضه آیین هدفمند اسلامی یکی دیگر از اقدامات فرهنگی پیامبر برای تغییرمبادی فرهنگی جاهلی بود.در این روش پیامبر با طرح الگوهای هدفداری مانند اعیاد اسلامی (قربان فطر) و یا آیین های عبادی نظیر نماز وروزه وحج جماعت مسلمان را به سمت و سویی رهنمون ساخت که در نهایت رضایت خدا و آرامش روان آدمی را در پی داشت .

4 ـ شیوه نظامی : برنامه تدافعی و راه اندازی جهادها و غزوات هدفمند پیامبر (ص ) هر چند به ظاهر دارای شاکله ای نظامی بود اما به طور کلی با اهداف متعالی فرهنگی نیز همراه بود. زیرا فرصت سفرمقدس جهاد و یا صحنه رویارویی با دشمن و یا فتح و حتی شکست زمانی مناسب بود تا اصول اخلاقی وارزش طرح و آموزش داده شود.

پیامبر اعظم (ص ) و ساز و کار درونی سازی ارزشی

به موازات تغییرات اساسی و دگرگونی های فرهنگی که در جامعه نبوی پدیدار شد سیاست هایی از سوی پیامبر باید اعمال می گردید تا مسلمانان و نوکیشان را با ارزش های جدید همنوا سازد. تقویت باورهای اسلامی و تعمیق اعتقادات ماورایی به همراه ارج نهادن به اخلاق و گرامی داشت آموزش و آشکارسازی حقوق اسلامی در حفظ ساختار هنجاری جامعه نقش مهمی داشت که سرانجام به کنترل اعمال فردی و اجتماعی مسلمانان می انجامید. بنابر این اصل پیامبر اعظم (ص ) مجموعه سیاست هایی را به کار برد که ضمن درونی سازی خواست های اجتماعی به عنوان مهم ترین عنصر کنترل اجتماعی به تعمیق باورها و عقاید اسلامی نیز کمک نماید. شدت و ضعف این سیاست های عملی به یک اندازه نبود بلکه تعدادی از آنها مانند قوانین ومقررات حقوق اجتماعی و دینی با دقت نظربیشتری اعمال می شدکه سرپیچی از آنها مجازات و سخت گیری را نیز به دنبال داشت اماتعدادی دیگر نیز تنها برخوردهای اجتماعی را می طلبید بنابراین اصل ساز و کارهای کنترل اجتماعی پیامبر اعظم (ص ) برای درونی سازی ارزش های اسلامی عبارتند از :

1 ـ تقویت و تحکیم بنیادهای نظام دینی و ایدئولوژیک اسلام : دین اسلام با مجموعه ای از آداب و رسوم مشخص و رفتارهای نمادین اخلاقی هم به کنترل فردی و شخصی توجه داشت و هم به جامعه پذیر نمودن انسان ها و کنترل اجتماعی پس پیامبراکرم با طرح تکالیف فردی و قوانین جمعی به تحکیم مبانی مناسبات اجتماعی نایل آمد زیرا این تکالیف می توانست فرد را به اطاعت از یک قاعده و یا یک امر قانونی وادار سازد و آنان را به سوی همنوایی اجتماعی سوق دهد. از این رو عنصر دین اسلام کارکردی چند سویه داشت :

1 ـ1 ـ1 به عنوان وجدان که محصولی اجتماعی است و نوعی کنترل شخصی به شمار می آید که در انسان عمل نماید.

2 ـ 1 ـ1 احساس امنیت را در جامعه بالا برد .

3 ـ1 ـ1 جامعه پذیری اجتماع انسانی را افزایش می داد .

4 ـ1 ـ1 انسجام وهمبستگی گروهی را تحکیم بخشد و احساس وحدت و تعلق را فزونی بخشد.

2 ـ1 از دیگر اقدامات عملی پیامبر در جهت تحکیم بنیاد دین اسلام عبارتند از :

1 ـ2 ـ1 مبارزه عملی با شرک و بت پرستی

2 ـ2 ـ1 نفی آداب و رسوم مشرکانه .

3 ـ2 ـ1 پاکسازی خانه کعبه و بت شکنی .

2 ـ تاسیس مسجد نهادی چند منظوره : راه اندازی نهاد فرهنگی اجتماعی مانند مسجد که مکانی مقدس و کارکردی چندجانبه داشت به عنوان عنصری نظم دهنده موجب همنوایی رفتار اشخاص با خواست های گروهی می شد و به کنترل اجتماعی می انجامید.

مسجدمدینه نهادی تعلیمی بود که بر بنیاد تقوی استوار شد و به زودی جایگاه اجتماعی سیاسی و فرهنگی خود را درجامعه باز نمود ومحل تجمع و گردهمایی های مختلف مسلمانان گردید.

3 ـ تشکیل دولت اسلامی : دولت نوبنیاد اسلامی در مدینه با رهبری پیامبر اکرم (ص ) و مجموعه ای از قوانین سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی همراه بود که در یک بررسی کلی می توان پذیرفت این قوانین مدنی هریک سرمنشا تحولی عظیم در فرهنگ و تمدن اسلامی گردید. فرامین پیامبر(ص ) و قواعد لازم الاجرا برای ماندگاری در شهر و یا حتی پیمان نامه ها و قراردادهای اسلامی نمونه عالی طرح ساماندهی اجتماعی پیامبراکرم تلقی می شد .این قوانین مهم ترین رکن در ایجاد دگرگونی و تغییرات فرهنگی مورد مطالعه است که در بخش های مختلف دیگری نیز می توانست ابزار اصلی برای کنترل اجتماعی جامعه اسلامی باشد.

2 ـ طرح مراسم دینی : رفتارهای دینی با مجموعه ای از مراسم و آداب آیینی به مثابه محرک هایی هستند که به فعالیت اجتماعی و سیاسی سمت و جهت می بخشند. مراسم ومناسک دینی منظم که مومنان بدان وسیله با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند فرصت ملاقات آنان را فراهم می کند و در درونی سازی ارزش های معنوی نقش مهم وتعیین کننده ای را ایفا می نمایند. بنابر این تجمع دینی نوعی همبستگی گروهی را به وجود می آورد که در نهایت ضمن ایجاد و تثبیت پیوند انسان ها به هم ارزش های موجود دینی را تحکیم می بخشد. برای نمونه نمازهای پنج گانه به شکل جماعت و یا نماز جمعه و عید فطر آیین حج و مراسم آن و سایر مناسبات دینی مشترک می توانست حول محور ذیل علاوه بر درونی سازی ارزش هاـ به کنترل اجتماعی بینجامد

1 این مراسم به وفاق اجتماعی وحدت دینی و تقویت همبستگی گروهی کمک می نماید.

2 به زندگی و حیات پس از مرگ معنا می بخشد .

3 هدایت گر رفتارهای مسلمانان در قالب آیین های مشترک است .

4 نیازهای معنوی جامعه اسلامی را برآورده می کند .

5 طرح قواعد اخلاقی : اگر ما اخلاق را مجموعه ای از اصول و قواعد روشی بپذیریم که نوع مناسبات و قواعد رفتاری ما را تعیین می کنند بنابر این می توان به میزان تاثیرگذاری اجرای قواعد اخلاقی به عنوان ضمانت های اجرایی مبانی دینی و در نهایت کنترل اجتماعی مردم جامعه پی برد. طرح مبانی اخلاقی نظیر احترام به معنویت توجه به عدالت رعایت حقوق مستضعفان و ... ضمن تولید هنجارهای نو و ارزش های جدید در جامعه نوبنیاد اسلامی می توانست به فرایند جامعه پذیری درونی سازی ارزش ها و کنترل اجتماعی منتهی شود. درک این مطلب می تواند به فهم هرچه بهتر مهم ترین هدف رسالت پیامبر اکرم (ص ) که همان مکارم اخلاق است بینجامد.

در تحلیلی کلی از برنامه های پیامبر اعظم (ص ) در طرح مناسبات اخلاقی و ترویج فرهنگ دینی می توان عناوین ذیل را به طور موجز ذکر نمود :

1 ترویج فرهنگ اخوت و همدلی و همبستگی اسلامی .

2 ترویج فرهنگ عدالت محوری با تاکید بر برابری و مساوات

3 ترویج فرهنگ ساده زیستی

4 نفی اسراف گری و پرهیز از تجمل گرایی

5 تقبیح و ذم اشرافی گری

الف ) نهی از رفتارهای اشرافی و تن آسایی اجتماعی

ب ) جلوگیری از بذل و بخشش های اشرافی

ج ) ممانعت از مظاهر زیست اشرافی وتجمل گرایی

6 تغییر نگرش مسلمانان به موضوعاتی مانند :

الف ) زن و خانواده

ب ) بردگان غلامان و کنیزکان

ج ) بیعت

د) طبقه و مناصب سیاسی و اجتماعی

هـ) مصرف و الگوهای مصرفی

و) مشارکت سیاسی

ز) فعالیت اجتماعی

ح ) معیارهای ارجمندی

ط ) عمل و نیت

ی ) عبادات و مصادیق آن

7 ارزش گذاری

الف ) دانش و تحصیل علم

ب ) مهارت های اجتماعی :

ازدواج و طلاق

توجه به آموزش

توجه به شوری و دموکراسی اجتماعی

توجه به آداب اجتماعی (لباس پوشیدن سخن گفتن سایر موارد)

امانت داری

رعایت حقوق اجتماعی

امر به معروف و نهی از منکر

تاکید بر صله رحم و تحکیم روابط خانوادگی و اجتماعی

ج ) مهارت های دینی :

تلاوت قرآن

گفتن اذان

احسان و احترام به والدین

تقوای فردی و اجتماعی

د) مهارت های اقتصادی :

وفای به عقود

نهی از خوردن اموال

نفی رباخواری

امانت اموال دیگران

تخلف از مبادی ارزشی و هنجارهای اخلاقی موجود در جامعه نوبنیاد مدینه پیامدهای ناخوشایندی را به دنبال داشت شاید یکی از بهترین نمونه های تاریخی این مدعا ساخت مسجد ضرار و ویران کردن آن و یا برخورد جدی با متخلفان غزوه تبوک در این خصوص باشد.آموزش های دینی و توصیه های فرهنگی و اخلاقی طرح برنامه های فراگیر اجتماعی تصمیمات سیاسی ونظامی به انضمام برخوردهای اصلاحی مذکور از سوی پیامبر اکرم (ص ) در جامعه اسلامی نتایجی را به دنبال داشت :

.1 تقویت و تحکیم نظام اسلامی

.2 تقویت خودباوری فردی و جمعی

.3 ایجاد و طرح ارزش های مشترک دینی

4 ایجادوحدت میان ارکان فرهنگی سیاسی واجتماعی جامعه

5 ایجاد و تقویت حس تعاون وتعامل اجتماعی

6 کنترل رفتار مردم در جهت تحکیم بنیاد سیاسی و فرهنگی اسلام

7 ایجاد وفاق ارزشی میان مردم

ترویج فرهنگ اخوت ترویج فرهنگ عدالت محوری ترویج فرهنگ ساده زیستی نفی اسراف گری و تجمل گرایی تقبیح اشرافی گری ممانعت از بروز مظاهر اشرافی گری متعالی کردن نگرش مردم نسبت به موضوعات مختلف تقویت و تحکیم نظام اسلامی تقویت خودباوری فردی و اجتماعی و... از برنامه های محوری رسول اکرم برای ترویج فرهنگ دینی بود

برجسته ترین آثار و نتایج رسالت پیامبر(ص )ایجاد دگرگونی فرهنگی و جایگزین نمودن برنامه های اصلاحی و تربیتی است که ضمن نوسازی جامعه نوبنیاد مدینه توانست به تحکیم بنیان های فرهنگی میان مسلمانان بینجامد. در این طریق رسول اکرم (ص ) شیوه هایی را به کار گرفت که از میان آنها می توان به شیوه های سیاسی اجتماعی . فرهنگی و... اشاره کرد

تشکیل دولت اسلامی و تقویت ارکان سیاسی اجتماعی اقتصادی و نظامی آن مهم ترین عامل ومنبع توانایی در ایجاد دگرگونی های همه جانبه به شمار می آید