کارآمدى؛ جوهره مردمسالارى دینى

مهدى سعیدى
یکی از شاخصه های مهمی که در باب حکومت باید مورد بررسی قرار گیرد مقوله کارآمدی است. کارآمدی (Efficiency) مفهومی است در حوزه علوم مدیریت و اقتصاد که به معنای بازده بکار رفته و ارزیابی عملکرد را مبتنی بر خروجی سیستم مورد توجه قرار می دهد. این مفهوم وارد عرصه سیاست شده و به توانایی نظام سیاسی برای اداره کشور و تحقق اهداف حکومت اشاره دارد. کارآمدی در حقیقت بیانگر قابلیت و توانایی اداره هر کشور توسط مدیران و کارگزاران شایسته آن است و ایفای بهینه کار ویژه های دولت و کسب حداکثر رضایتمندی مردم را در پی دارد. در بررسی شاخصه کارآمدی باید به چند نکته توجه نمود:
1- کارآمدی مفهومی اضافی است و با در نظر گرفتن مقاصد و اهداف، سنجیده شده و معنا خواهد یافت. کارآمدی به این معنا است که چه مقدار از اهدافی که برای حکومت بر می شمریم تحقق پیدا کرده است و حکومت با چه هزینه هایی و طی چه فرآیندی به اهداف رسیده یا نرسیده است. در نتیجه گام اول در بررسی مفهوم کارآمدی برشمردن اهداف حکومت است که ما در شماره های پیشین اهداف چهارگانه حکومت اسلامی را تامین عدالت امنیت رفاه و بستر سازی برای رشد وتعالی معنوی جامعه برشمردیم.
2- کارآمدی مقوله ای چند وجهی و پیچیده است که محصول اثر عوامل متعددی می باشد؛ این مساله تعیین مرز کارآمدی و ناکارآمدی را با دشواری مواجه می سازد. از طرفی کارآمدی مفهومی کیفی است که مشخص نمودن شاخصه هایی برای کمی سازی آن به منظور به سنجش درآوردن آن نیز کاری دشوار و دقیقی است؛ و همه این مشکلات از آنجا نشات می گردد که اهداف نظام سیاسی در یک سطح و اعتبار نیستند تقسیم اهداف به اهداف خرد و کلان؛ اهداف کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت و دیگر تقسیمات ارائه شده، اشاره به این سطوح مختلف اهداف دارد. لذا ممکن است حکومتی نسبت به بعضی اهداف کارآمد و نسبت به برخی دیگر ناکارآمد باشد. در نتیجه مشاهده برخی ناکارآمدیها موید ناکارآمدی کل سیستم نبوده و بلعکس وجود برخی موفقیتها نمی تواند دلیلی بر کارآمدی کل نظام باشد.
3- کارآمدی ارتباط مستقیمی با مقوله مشروعیت دارد. کارآمدی یکی از پایه های مشروعیت نظامهای سیاسی است و حکومتی را می توان مشروع دانست که با کارکرد مناسب بخشهای مختلف آن، بتواند اهداف حکومت را محقق سازد و انتظارات مردم را از حکومت برآورده نماید. امروزه وقتی از مشروعیت ثانویه سخن می گویند اشاره به مفهوم کارآمدی دارند. مشروعیت اولیه به حق حاکمیت افرادی اشاره دارد که صلاحیت می یابند تا در مسند قدرت تکیه زنند؛ و مشروعیت ثانویه به حق تداوم این حاکمیت اشاره دارد.
4- در مورد آنچه مشروعیت اولیه نامیده می شود و اشاره به وجود صلاحیتهایی در حکومت کنندگان دارد، باید گفت که در واقع امر آن ملاک ها و معیارها نیز معطوف به هدف و مبتنی بر کارآمدی تعریف شده است نه اینکه قدرت تنها منحصر به طبقه ای خاص و افرادی ممتاز باشد. به عنوان مثال شرط »فقاهت« برای حاکم اسلامی از آن جهت در نظر گرفته شده است که بی شک تحقق اهداف متعالی حکومت اسلامی بدون شناخت کامل از اسلام و آموزه های آن محقق نخواهد شد؛ لذاست که شرط اسلام شناسی برای حاکم اسلامی ضرورت می یابد و همین است فلسفه وجود ملاک »تقوا و عدالت« که متضمن عمل حاکم به آنچه از اسلام می داند بوده و وجود »درایت« در نزد حاکم نیز به نحوی دیگر متضمن کارآمدی نظام سیاسی خواهد بود. اینجاست که به معنای حقیقی کلمه »کارآمدی« روح و جوهره مشروعیت را در نظام سیاسی اسلام تشکیل می دهد.
امیرالمؤمنین (ع) در خطبه 173 نهج البلاغه در باب صلاحیت حاکم اسلامی چنین می فرمایند: «أیّها النّاس أحقّ الناس ب الأمر أقواهم علیه و أعلمهم ب أمر اللّه ف یه » (ای مردم، شایسته ترین مردم به امر حکومت؛ نیرومندترین آنان بر این امر و داناترین آنان به امر خداوندی در آن است)
5- با تفاوت نگاه اسلام به هستی و فلسفه خلقت انسان با دیگر مکاتبی بشری که نتیجه آن تفاوت در تعریف سعادت بشر و تفاوت در اهداف حکومت اسلامی خواهد بود؛ معنا و مفهوم کارآمدی در نظام مردمسالاری دینی نیز با آنچه در مکاتب غربی آمده است متفاوت خواهد بود. در حالی که پیشرفت و کارایی در سازمان و نظام های غیر دینی و لائیک تنها با ملاحظات مادی سنجیده می شود، نظام سیاسی در اسلام، پا را از این ملاحظات مادی فراتر نهاده و اهداف متعالی تر انسان را نیز دنبال می کند که در جایی دیگر بطور مبسوط بدان پرداختیم .
آخرین کلام بیان حکیم فرزانه انقلاب اسلامی است که در عباراتی صریح به جایگاه مقوله کارآمدی در نظام مردمسالاری دینی اشاره دارند: «مشروعیت همه ی ما بسته به انجام وظیفه و کارآیی در انجام وظیفه است. بنده روی این اصرار و تکیه دارم که بر روی کارآیی ها و کارآمدی مسؤولان طبق همان ضوابطی که قوانین ما متخذ از شرع و قانون اساسی است، بایست تکیه شود. هرجا کارآمدی نباشد، مشروعیت از بین خواهد رفت... ما باید به دنبال کارآمدی باشیم. باید هر یک از کسانی که متصدی این مسؤولیتها، از صدر تا ساقه، هستند، بتوانند آنچه را که برعهده ی آنهاست، به قدر معقول انجام دهند. انتظار معجزه و کار خارق العاده نداریم و نباید داشته باشیم؛ اما بایست انتظار تلاش موفق را، که در آن نشانه های توفیق هم مشاهده شود، داشته باشیم.» (31/6/83)